Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 16 Ağustos 2017.

Birçok kişi için klinik laboratuvar testi sağlık hizmetlerinin görünmeyen yanıdır. Ancak doktorunuzun  sağlık durumunuz hakkında verdiği kararların birçoğu- örneğin tanı koymak, tedavi için bir hareket planı oluşturmak veya tedaviye vücudunuzun verdiği yanıtı izlemek gibi- laboratuvar verilerine dayanmaktadır. 

Doktorunuz laboratuvardan gelen sonuçlara güvenir. Bu güven tam olarak yerindedir. Klinik laboratuvar testlerinin kalitesi çeşitli standartlarla çok yüksek düzeylerde tutulur.

  • Laboratuvar test yöntemlerinin tümü klinik pratikte kullanılmadan önce bilimsel açıdan güçlü kriterleri karşılamak zorundadır. Ticari testler için resmi kuruluşlar bilimsel kanıtları gözden geçirerek :
    • Testin tespit veya ölçtüğü iddia edilen maddeyi tespit veya ölçme yetisini ve   
    • Bu maddenin ölçüm veya tespitinin bir rahatsızlık veya sağlık durumu hakkında tanı, tedavi veya hasta takibine yardımcı olacak önemli bilgiler sağlayıp sağlamadığından emin olmak ister.
  • Bir laboratuvar söz konusu testi klinik açıdan kabul edilebilir yöntemle gerçekleştirebildiğini göstermelidir. Bu standartların bir bölümü:
    • Laboratuvarlar genellikle her gün rutin kalite kontrol testlerini gerçekleştirerek test metodunun ve cihazların gerekli standartları sağladığını kontrol eder. Bunun için değeri bilinen numuneler analiz edilir ve bu yolla laboratuvarın güvenilir sonuçlar ürettiğinden emin olunur.
    • Laboratuvarlar kalite kontrol testlerinden başka Dış Kalite Kontrol Programlarına da katılırlar. Dış Kalite Kontrolü için bir dış kuruluştan  “test” numuneleri gönderilir. Laboratuvar değerlerini bilmediği testleri bu numuneden çalışır ve çıkan sonuçları bu kuruluşa rapor eder. Kuruluşta o laboratuvarın kullandığı cihaz ve test metodları ile elde edilen sonuçları aynı cihaz ve metodları kullanan diğer laboratuvar sonuçları ile karşılaştırarak objektif ve bağımsız veriler sağlar. Bu veriler ışığında bir laboratuvar performansı hakkında bilgi sahibi olur ve varsa gerçek veya potansiyel problemleri belirlemiş olur. Ülkemizde halen Klinik Biyokimya Uzmanları Derneği tarafından yürütülmekte olan bir Dış Kalite Kontrol Programı mevcuttur.
    • Laboratuvarlar numunenin uygun biçimde toplanması, nakli, değerlendirilmesi ve sonuçların rapor edilmesini sağlayan yazılı uygulama politikalarına ve prosedürlerine sahiptir.

Bu gereklilikler klinik laboratuvarlar tarafından hasta tedavisi amacıyla uygulanan testlerin tekrarlanabilir ve güvenilebilir sonuçlar vermesini temin eder.

Hem test yöntemi hem de testi uygulayan laboratuvarın kabul edilebilir standartları karşıladığından emin olmak için kullanılan istatistiksel göstergelerin bir kısmıyla birlikte laboratuvarların diğer güvenilirliği sağlama yöntemleri sonraki sayfalarda tanımlanmıştır.  Ayrıca Lab Tests Online sitesindeki başka bir makalenin aşağıdaki bağlantısı laboratuvar testlerinin kalitesine katkıda bulunan spesifik kavramlar ve uygulamalara ilişkin ilave ayrıntılar  sunmaktadır.

Accordion Title
Laboratuvar Testleri Ne Kadar Güvenilirdir?
  • Test güvenilirliğinin göstergeleri nelerdir ?

    Bir klinik laboratuvar testinin güvenilirliğini belirlemek için en sık dört gösterge kullanılmaktadır. Bunlardan ikisi doğruluk ve kesinlik olup laboratuvarda test yönteminin günler arası performansı hakkında bilgi verir. Diğer ikisi, duyarlılık ve özgüllük,  testin hastalığı sağlıktan ne kadar iyi derecede ayırt edebildiğini gösterir.

    Her bir test yönteminin doğruluk ve kesinliği Laboratuvar Uzmanı tarafından belirlenir ve sıklıkla denetlenir. Duyarlılık ve özgüllük verileri araştırma çalışmaları tarafından belirlenir ve genellikle tıp literatüründe bulunur. Her testin kendi performans ölçümleri ve uygun kullanım alanları mevcut olmasına karşın laboratuvar testleri mümkün olduğu kadar kesin, doğru, özgül ve duyarlı sonuçlar elde etme amacıyla tasarlanır. Bu temel kavramlar test sonuçlarınızın güvenilirliğine ilişkin temel taşlardır ve klinik laboratuvardan yararlanan  doktorunuza güven verir.

    Doğruluk ve Kesinlik

    Doğruluk ve kesinliğin istatistiksel ölçümleri esasen laboratuvar testinin güvenilirliğini gösterir. Değişkenlik kaynaklarını tanımlayan bu terimler birbirlerinin yerine geçebilir terimler değildir. Bir test yöntemi doğru (ölçülmesi gerekeni ve onun doğru değerini ölçme)  olmamasına rağmen kesin (güvenilir tekrarlanabilirlik) olabilir veya bunun tersi olabilir.

    Kesinlik (Tekrarlanabilirlik)
    Aynı numune kullanılarak yinelenen analizler benzer sonuçlar verdiğinde o testin kesin olduğu söylenir. Bir test yöntemi kesin olduğunda rastlantısal değişkenlik derecesi düşüktür. Zaman içinde de aynı sonuçlar elde edildiğinden bu test yöntemine güvenilebilir.

    kesinlik

    Doğruluk (Gerçeklik)
    Test değeri ölçülmekte olan maddenin mutlak “gerçek” değerine ulaşıldığında test yönteminin doğru olduğu söylenir. Uygulanan her testin sonuçları, birçok kez değerlendirilmiş ve  “altın” standart olan bir test sonucuyla karşılaştırılmış olan bilinen “kontrol numuneleriyle” yapılan testlerin sonuçlarıyla kıyaslanır. Böylece bu numune mevcut en iyi test standartlarına göre analiz edilmiş olur.

    dogruluk

    Bir testin % 100 doğru ve % 100 kesin olması ideal bir durum olmasına karşın uygulamada test metodolojisi, aletlerin kullanılması ve laboratuvar işlemlerinin tümü sonuçlarda küçük çaplı, ancak ölçülebilir değişkenliklere katkıda bulunur. Tipik olarak küçük çaplı bir değişkenlik genellikle testin değerini etkilemediği gibi istatistiksel açıdan da önemsizdir. Elde edilebilen kesinlik ve doğruluk düzeyi her bir test yöntemine spesifik olmasına rağmen sürekli olarak kapsamlı kalite kontrol ve kalite güvence prosedürleriyle testin güvenilirliği kontrol edilmektedir. Bu nedenle kanınız aynı laboratuvar tarafından birkaç kez analiz edildiğinde sağlık durumunuz değişmedikçe test sonuçlarınızın da değişmemesi gerekir. Analiz için çeşitli aletler  veya yöntemlerin kullanılması nedeniyle laboratuvarlar arasında kesinlik ve doğruluk kriterleri arasında  farklılıklar olabildiğinden test sonuçları o laboratuvara spesifik standardize edilmiş referans aralıklarıyla birlikte rapor edilmektedir. Bu yaklaşım doktorunuzun elde ettiği bilgileri ve referans aralığına göre anlamlarını doğru yorumlamasına yardımcı olur.

    Duyarlılık ve Özgüllük

    Bir rahatsızlığın tanısı ve takibi için doktor hastalıklı olup olmadığınızı ayırt edebilecek  testleri seçer. Bulgulara ve tıbbi öyküye göre doktor bir rahatsızlığı doğrulayan (yüksek derecede duyarlı) veya dışlayan (yüksek derecede özgül) testlerin yapılmasını isteyecektir.

    Duyarlılık (Sensitivite)
    Duyarlılık, bir testin belli bir hastalık veya rahatsızlığa sahip bireyleri  doğru olarak tanımlayabilme özelliğidir. Örneğin, belli bir testin % 90 duyarlı olduğu kanıtlanmış olabilir. Yüz kişide belli bir hastalığın varlığı biliniyorsa, bu hastalığı tanımlayan o test 100 olgunun 90’ını  (% 90) doğru olarak belirleyecektir. Test edilenlerden geri kalan 10 kişi (% 10) için bu testten beklenen sonuç alınamayacaktır. Bu %10’luk kesim için “normal” test sonucu yanıltıcıdır ve bu durum yanlış (yalancı) negatif olarak adlandırılır.

    HIV antikor testinde olduğu gibi özellikle tehlikeli bir hastalığı ekarte etmeye çalışırken testin duyarlılığı önem kazanır. HIV antikor taraması için sıklıkla % 99’un üzeri duyarlılığa sahip test yöntemleri kullanılır. Ancak ilk enfeksiyondan sonra çok kısa zamanda test yapılırsa (6 haftadan daha önce) yanlış negatif sonuç elde edilebilir.  O halde yanlış negatif test sonucu kişiye gerçekte hasta olduğu halde iyi olduğu bilgisini verir. Bir testin duyarlılık derecesi ne kadar yüksekse daha az sayıda yanlış-negatif sonuç alınacaktır.

    Özgüllük
    Özgüllük bir testin belli bir hastalık veya rahatsızlığı olmayan kişileri doğru olarak dışlayabilme özelliğidir. Örneğin, belli bir testin % 90 oranında özgül olduğu kanıtlanabilir. Bu yöntemle 100 sağlıklı kişi test edildiğinde 100 sağlıklı kişiden yalnızca 90’ı (% 90) normal (hastalıksız) bulunacaktır. Hastalığı olmayan diğer 10 kişinin test sonucu pozitif çıkacaktır. Bu % 10’luk kesim için bu “anormal” bulgular yanıltıcı olarak yanlış (yalancı) pozitif   sonuçlara yol açacaktır. Riskli bir tedaviyi gerektiren bir tanıyı doğrulamak gerektiğinde testin özgüllüğü kritik önemdeki göstergelerden biridir. Belirli bir testin pozitif sonuç verdiği ancak gerçekte hasta olmayan kişiye olasılıkla ağrılı veya riskli tedaviler uygulanabilir, ilave masraflar yüklenebilir, kişi gereksiz yere kaygılanabilir. Test ne kadar özgülse o kadar az sayıda yanlış-pozitif sonuçlara neden olacaktır.

    O halde testin  tekrarına gerek olup olmayacağını belirlemek için doktorların laboratuvar sonuçlarını kişinin klinik durumuyla uyumlandırmaları kritik önem taşımaktadır.

  • Test sonuçlarını etkileyen faktörler nelerdir? Bu faktörleri minimal düzeye indirmek için ne yapılır?

    Laboratuvarda test çalışmaları numuneyi bozabilen, doktora doğru test sonucunun zamanında  bildirilmesini engelleyebilen birçok faktöre maruz kalmaktadır.  Bu faktörler tipik olarak sürecin başından sonuna kadar hasta numunesini ilgilendiren üç döneme göre gruplandırılır

    • Preanalitik (Analiz öncesi) : Test istem anından numunenin laboratuvara gelene kadar geçen zaman içinde oluşan olayları tanımlamak için kullanılan bir terimdir.
    • Analitik (Analiz sırasında): Laboratuvarda numunenin işlenmesi ve analizi sırasında oluşan olayları tanımlamak için kullanılan bir terimdir.
    • Postanalitik (Analiz Sonrası)-Sonucun alınması, doktora raporlama yöntemi ve zamanını ilgilendiren olayları tanımlamak için kullanılır.

    Preanalitik aktiviteler 
    Testin istendiği zamandan itibaren bir dizi olay harekete geçer.  Laboratuvara kabul edilebilir bir numunenin geldiğinden emin olmak için bu adımların tümü uygulanmalıdır. Aşağıda hataların oluşabildiği bazı alanlar ve bu hataları yerinde engellemek için kullanılan standart prosedürler sıralanmıştır.

    • Testlerin istem sürecinde – doktor veya personel doğru ad ve kodu kullanarak doğru testi istemelidir.
    • Test için hastanın hazırlanması– numunenin testi etkileyecebilecek maddeleri içermeyeceğinden emin olmak için hasta, diyet, aç kalma, ilaçlar vs hakkında uygun direktifleri almış olmalıdır.
    • Hastanın tanımlanması – numuneyi alan kişi, hastanın gerçekten testin istendiği kişi olduğunu doğrulaması gerekir. Hastanelerde bu tanımlama hastanın bilekliğini inceleyip  hastanın doğru kişi olduğunu kontrol anlamına gelir.
    • Hastaya ait bilgilerin eksiksiz olması – numunenin başka birine değil o hastaya ait olduğundan emin olmak için numune iki tanımlayıcı ifadeyle ( genellikle hastanın adı ve doğum tarihi ve testin yapıldığı tarih) etiketlenmelidir. Numuneyle birlikte bu numune için istenen testler, hastanın ve testi isteyen doktorun  demografik özellikleri, test tarihi ve damardan kan alan kişinin tanımını içeren bir çıktı veya bunun elektronik ortam kaydı da verilmelidir.
    • Numune toplama işlemleri – numune uygun test kabına-tüpüne konup doğru koruyucu madde ile karıştırılmalıdır. Numuneleri toplayan laboratuvar personeli her bir test türü için nasıl numune toplanacağı konusunda özel eğitim almalıdır.
    • Numunenin laboratuvara getirilmesi  –bazı numunelerin soğukta tutulması, bazılarının kısıtlı zaman içinde işlenip test edilmesi gerektiğinden numunenin bozulmaması için dikkatlice ambalajlanıp hemen sevk edilmesi önem taşır.

    İstemleri hızlandırmak, numune toplama ve test taleplerindeki hataları en alt düzeye indirmek için giderek artan oranda otomatik istem sistemleri kullanılmaktadır. Bilgisayar teknolojisinin kullanılması (Laboratuvar Bilgi Sistemleri) doktorların hızla test istemlerini sisteme girmesine olanak tanımaktadır.  Bu sistemlerin birçoğu hasta ve istenen spesifik testleri takip ve tanımlama için barkodlu etiketler oluşturabilir.

    Doğru bilgiler içeren raporlamada kritik önemde temel adım, numunenin alındığı kişinin doğru kimliklendirilmesidir. Laboratuvarların hepsinden hem hasta hem de numune için en azından iki farklı tanımlama yöntemini (hastanın adı ve vatandaşlık numarası) uygulamaları istenir. Sizden adınız ve başka bir tanımlayıcı bilgi istenmesi  siz ve verdiğiniz numunenin doğru olarak eşleştiğinden emin olunması içindir. Numune alındığında bu yapılmazsa numunenizin doğru tanımlandığını kontrol ettiğinizden emin olun.

    Sonuçları doğru yorumlanması açısından bazı testler için beslenme durumunuz, ilaçlarınız ve egzersizlerinize ilişkin bilgiler önem taşır. Bazı olgularda güvenilir test sonuçları elde etmek için özel hazırlık yapılması gerekir (örn:kan şekeri kontrolü için bir gece önceden aç kalınması  gibi).  Hazırlık direktiflerine uymayan veya doktora eksik bilgi veren bir hasta o spesifik teste ilişkin tüm kalite güvence çabalarını boşa çıkartır.

    Analize ilişkin Aktiviteler
    Birçok test yöntemi otomatik analizörler kullanarak insan hatası olasılığını  en alt düzeye indirmektedir. On yıl içinde entegre bilgisayar teknolojisi, numunelerin uygun biçimde tanımlanması, test edilmesi ve test sonucunun rapor edilmesi işlemlerinin doğruluk ve tutarlılıkla yönetimini büyük ölçüde iyileştirmiştir. Ayrıca cihazlarda hatalı çalışma ve başka bozuklukların saptanması ve Laboratuvar Uzmanlarının dikkatine sunulması amacıyla bu kompleks cihazlar bir denetim sistemine bağlanabilmektedir. Ancak cihazlar ne kadar gelişse de bu cihazların doğru sonuçları üretip üretmediği Laboratuvar Uzmanlarınca yürütülecek ve değerlendirilecek çeşitli prosedürler ile kontrol edilir.

    Numune alındığında kalite güvence prosedürleri aşağıda belirtilen aktivitelerin hepsini yönlendirip denetler.

    • Aletlerin çalışması – aletlerin hepsi kalite kontrol, bakım ve işleyiş konularını ele alan standart bir protokole göre düzenli aralıklarla kalibre edilirve testlerden geçirilir.
    • Geçerliliği onaylanmış test reaktifleri – tüm  test malzemelerinin bir son kullanma tarihi vardır. Test malzemelerinin iyi durumda ve son kullanma tarihlerinin geçmemiş olduğundan emin olmak için laboratuvarda rutin prosedürler uygulanır.
    • Test personeli – testleri uygulayan laboratuvar personeli de belli eğitim ve öğretim kriterlerini yerine getirmek zorundadır.

    Analiz sonrası Aktiviteler
    Test gerçekleştikten sonra sonuç zaman kaybetmeden doktora gönderilmelidir.

    • Raporun doğru kişiye gönderilmesi – hastalarına tanı koymaları,  tedavi etmeleri ve yönlendirmeleri için rapor testi isteyen veya raporu alması bildirilmiş doktora gönderilmelidir.
    • Verilerin zamanında bildirimi – çoğu laboratuvar testi için beklenen sonuç verme süresi belirlenmiş olup sıklıkla kalite güvence programı dahilinde takip edilirler.
    • Referans aralıkları – laboratuvar raporları sonuçların yorumlanması amacıyla  , “referans aralıkları” olarak adlandırılan sınır değerler de içermelidir. Her laboratuvar gerçekleştirdikleri her test için referans aralıklarını belirlemeli veya test sonuçlarını yorumlayan yazılı bir form vermelidir.  Cihaz kullanımı veya test yöntemlerindeki farklılıklar nedeniyle laboratuvarlar arasında farklılıklar gözlenebilmektedir.  Test sonuçları cinsiyet, yaş gibi biyolojik faktörler veya başka klinik durumlara göre de düzeltilir. Hastayı takip için belli bir müddet kullanılacak spesifik bir testi hep aynı laboratuvarda yaptırmak tutarlı bir tedavi planının uygulanmasını sağlar.
    • "Kritik limitler" – her laboratuvarın, kritik veya yaşamı tehdit edici bir hastalığa işaret eden herhangi bir bulguyu acilen testi isteyen doktora bildirmek için kendince uyguladığı bir sistem vardır. Test sonucu kritik değerler aralığında ise acilen harekete geçmek gerekir. Kritik değerlerin rapor edilmemesi hastanın ölümü veya geriye döndürülemeyen hastalıkla sonuçlanabilir.

    Laboratuvar sonuçlarının çoğu  gelişmiş bir bilgisayar sistemiyle düzenlenip kontrol edilir (Laboratuvar Bilgi Sistemi) . Bu sistem doktora raporları elektronik ortamda e-posta veya otomatik faks sistemiyle göndererek  doktorun ofisinde raporlardan çıktı almasını sağlayabilir.  Bu bilgisayarlar test istemlerini takip edebilir, kalite kontrol ve kalite güvence prosedürlerine yardımcı olabilir, laboratuvar personelini kritik değer gibi olağandışı bir sonuç çıktığında uyarabilir, tüm laboratuvar sonuçlarını raporlayıp saklayabilir  Sistemin oluşturduğu laboratuvar raporları,  beklenen veya referans aralıkları dışındaki değerleri vurgulayarak doktorun en çok ilgisini çeken testlere odaklanmasına yardımcı olur.

  • Test sonuçlarım laboratuvardan geldi. Doktorum testi tekrar yaptırmamı istiyor. Neden?

    Doktorun hastaya ilişkin bulguların tümünü değerlendirmesi beklenir. Bu bulgular bir tanıda karar kılmadan ve bir tedavi planı geliştirmeden önce laboratuvar test verileriyle birlikte fizik muayene, hastanın tıbbi öz ve soygeçmişi, bulgular ve belirtiler, röntgen, EKG gibi diğer tanısal incelemelerden gelen bilgileri içerir. İnsan fizyolojisi ve hastalığın verdiği yanıtın karmaşıklığı bilindiğine göre hiçbir zaman  yalnızca tek bir laboratuvar testine dayanarak tanı konmamalıdır.  Klinisyen her zaman “Test verileri bulmacanın diğer parçalarına uyuyor mu?” sorusunu sormalıdır. Test bulgularının dikkatlice değerlendirilmesi ve ele alınması tanının güvenilirliğini artırdığı gibi tıbbi hata olasılığını da azaltabilir.

    diagrafic

    Bu şemanın gösterdiği gibi tıbbi testlerden gelen veriler doktorun tanı koyarken düşünmesi gereken bilgi setinin bir bölümünü oluşturmaktadır. Bir laboratuvar metodu anormal veya beklenmedik sonuçları göstermekteyse doktor doğru tanı koyduğundan emin olmak için elde mevcut bilgileri daha ayrıntılı değerlendirmek ve doğrulamak zorundadır. Veriler klinik tabloyla uyuşmuyorsa, ek bilgilere gerek duyulduğu gibi hastanın yeniden test edilmesi uygun olabilir. Bazı koşullarda testin anlam taşıması açısından hastalık veya rahatsızlık belirgin derecede ilerlememiştir. Örneğin gebe kaldıktan hemen sonra, vaktinden önce yapılan gebelik testi yanlış (yalancı) negatif sonuç verebilir.

    Başka yapabileceğim bir şey var mı?

    Evet, var. Bazen yaptığınız veya yapmadığınız şeyler testlerinizi etkileyebilmektedir. Birkaç direktife uymanız sonuçlarınızın doktorunuz tarafından  doğru biçimde yorumlanmasına yardımcı olabilir:

    • Bilinen bazı etkileşimlerden kaçınmak için doktorunuz veya laboratuvarınız teste nasıl uygun biçimde hazırlanmanız gerektiği konusunda size bilgi vermelidir. Aç kalmanız veya bazı besinler veya aktivitelerden kaçınmanız istenebilir. Teste hazırlanmak için bu direktiflere dikkatlice uyun.
    • İlaçlar, vitaminler, reçetesiz satılan beslenme katkıları bazı test sonuçlarını etkileyebildiğinden doktorunuzun laboratuvar sonuçlarını doğru yorumlayabilmesi için sağlık durumunuzu  eksiksiz ve doğru biçimde anlatmanız önemlidir.
    • Test sonuçları sizi ve doktorunuzu şaşırtmışsa işte birlikte tartışabileceğiniz sorular:
    1. Test sonucu bulgularım ve şimdiki sağlık durumumla uyumlu mu?
    2. Bu test ne sıklıkla yanlış pozitif veya yanlış negatif sonuçlar veriyor?
    3. Sonuçlardaki sapmalar  yeniden test etmemizi gerektirecek kadar ciddi mi?
    4. Bulguların kalitesinden kuşkulanmamız için herhangi bir neden var mı?
    5. Bu vakada başka birinin fikrini almak uygun olur mu?
  • Sonuç

    Laboratuvar testlerinin uygulanması güçlü istatistiksel analiz, kalite kontroller ve yaygın denetimle profesyonelce gerçekleştirilen bir bilimdir. Tıbbi testler doktorun tanısal araçları arasında bulunan önemli bir bileşendir. Ancak,  tanı koyma sürecinde toplanan diğer anlamlı verilerle birlikte kullanıldığında, uygun sorular sorulup yanıt alındığında  en yüksek derecede güvenilir olur.

    Bugünün kesin sonuç veren tıbbi testlerinden elde edilen veriler son derece güvenilirdir. Bir uyarı olarak ciddi bir hastalıkta tanı ve tedavi planının asla tek bir laboratuvar analizine dayanmaması gerektiğini hatırlatalım. Test bulguları tanısal bulmacanın bileşenlerinden yalnızca biridir. Geçmiş ve o anki sağlık durumunuz hakkında doktorunuza ayrıntılı bilgiler vererek, bildirmek istediğiniz bulguları takip ederek doktorunuzun verileri yorumlamasına yardımcı olun. Uygun olmayan tanıların konup zararlı ve gereksiz tıbbi işlemlerden geçme olasılığınızı azaltmak için teste hazırlanma direktiflerine dikkatlice uyun, doktorunuza ve numuneyi alan kişiye istisnai durumlar hakkında bilgi verin.

Makalenin kaynakları

Bu makale Nancy Williams tarafından yazılmıştır. Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulu tarafından güncellenmiş ve gözden geçirilmiştir.

Forsman, Rodney. The Value of the Laboratory Professional in the Continuum of Care. Clinical Leadership & Management Review. November/December 2002. Pp. 370-373.

Otto CN. "Identification of criteria for a report card to evaluate clinical laboratory testing services." CLMR 16(1):7-16, 2002.

Nowakowski R (1992). “A Review of Theoretical and Practical Aspects of Clinical Laboratory Testing. Optometry Clinics. Vol. 2; issue 1: pp. 1-14.

Oppenheim IA (1972). Textbook for Laboratory Assistants. CV Mosby Co., Saint Louis: p. 20.

Barnett RN (1971). Clinical Laboratory Statistics. Little, Brown and Co., Boston: P. 9.

Hood W. (1980). A-Z of Clinical Chemistry. Halsted Press, New York: pp. 2 and 291.

Stiene-Martin EA, Lotspeich-Steininger CA, Koepke JA, eds. (1998). Clinical Hematology: Principles, Procedures, Correlations. Lippincott-Raven Publishers, Philadelphia: Pp. 565-576.

The Johns Hopkins Consumer Guide to Medical Tests (2001). Margolis S, editor. Medletter Associates, Inc., New York: P. 36.

Fernandes JJ (December 1991). “Realistic Expectations of Laboratory Testing.” Journal of the American Osteopathic Association. Vol. 91; issue 12: Pp. 1223 and 1228.

Wurman S (2001). Diagnostic Tests for Women. TOP, Newport, RI: P. 3.

Goldmann DR (1999). American College of Physicians Complete Home Medical Guide. Dorling Kindersley Ltd., New York: P. 213.

Woods MA (1994). The Clinical Medical Assistant. WB Saunders Co, Philadelphia: Pp. 183-187.

Abbott Laboratories, product insert, aHIVAB. Available online at http://www.abbottdiagnostics.com/getPDF.cfm?controlNumber=344038 through http://www.abbottdiagnostics.com.

Diagnostics Enable Medical Information Age; Improving Health Care Decisions. Presentation by AdvaMed to the House of Representatives, May 11, 2006. Available online at http://www.advamed.org/publicdocs/news_event_ald_act2006.shtml through http://www.advamed.org.

American Society of Clinical Pathologists. “Lab Facts.” Available online at http://www.ascp.org/general/labweek/guidefacts.asp through http://www.ascp.org. Accessed 3/1/02.

Mayo Foundation for Medical Education (October 25, 2000). “Headline Watch: Colorectal Cancers and DNA Testing.” Available online through http://www.mayoclinic.com. Accessed 3/6/02.

Mayo Foundation for Medical Education (January 23, 2001). “Pap Smear: Simple, Lifesaving Test.” Available online through http://www.mayoclinic.com. Accessed 3/6/02.