Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
21 Eylül 2017.

Nedir?

Alzheimer hastalığı (AH) eninde sonunda günlük yaşamı etkileyen bellek kaybı, zihinsel yetilerde giderek azalma, kötüleşen dil ve konuşma becerileri, kişisel ve davranışsal değişiklikler ile karakterize geri dönüşsüz bir demans formudur. 

AH bazı yönlerden yaşlandıkça beyinde saptanan değişiklikleri taklit etmesine rağmen AH normal yaşlanma sürecinin normal bir bileşeni değildir. Beyinde senil plaklar (SP’ler) ve sinir lifleri yumakları denilen anormal protein oluşumlarının birikimine bağlı olarak sinir hücre hasarı ve hücre ölümü oluşmaktadır. Sinir hücrelerinin yıkımı da beyin sinyallerinin iletisine yardımcı olan ve nörotransmitterler denilen (en önemlisi asetilkolin olmak üzere ) maddelerin düzeylerinde azalmaya yol açmaktadır. AH zamanla beynin farklı alanları arasında etkileşimin azalmasıyla sonuçlanmaktadır.

Yaşlanmayla ilişkisi
Yaşla birlikte AH ve başka demanslara sahip olma riski büyük ölçüde artmaktadır. Toplumun yaklaşık % 10-12’sinde 65 yaşa gelindiğinde demans oluşacak, 100 yaşına yaklaşıldığında risk % 50’ye yükselecektir.

Genellikle “Geç Başlangıçlı” AH 65 yaşından sonra başlayıp kalıtsal olduğu düşünülmemektedir. Altmış beş yaşından önce başlayan AH tüm AH olgularının yaklaşık % 5-10’unu oluşturduğu gibi  olasılıkla kalıtımla ilişkilidir.

 Genetik İlişki
Alzheimer hastalığına çeşitli, ancak  iyice anlaşılmamış faktörlerin neden olduğu görünmektedir. Normal fonksiyonu henüz belirlenmemiş üç gen Erken Başlangıçlı Ailevi Alzheimer Hastalığı (EOFAD Alzheimer hastalığı tip 3 veya AH3 denmektedir) ile ilişkilendirilmiştir. Bu genlerin her birinde belli bazı mutasyonlar (PSEN1, PSEN2, ve APP olarak bilinen) AH’ya neden olan anormal proteinler oluşturacaktır. Etkilenmiş kişilerin çocuklarına gen mutasyonunun geçme olasılığı % 50 düzeyindedir.  Şimdiye kadar ancak çok az sayıda belli ailelerde bu üç gende mutasyonlar saptanmıştır.

Şimdilerde piyasada satılmayan, ancak  araştırma amacı ile kullanılan presenilin 1 geni (14. kromozomda PSEN1), presenilin II geni (1. kromozomda  PSEN2) ve amiloit öncülü protein geni (21. kromozomda APP) testleri mevcuttur.

Başka genler de tanımlanmış ve bunlar geç başlangıçlı  AH ile ilişkilendirilmiş olmakla birlikte doğrudan AH’na neden oldukları düşünülmemektedir. Bu “yatkınlık” genleri diğer aile üyeleri etkilenmiş kişilerin neden artan bir geç başlangıçlı AH geliştirme riskine sahip olduklarını açıklayabilir. Geç başlangıçlı AH ‘na “yatkınlık” geninin  ApoE geni olduğu en açık şekilde belirlenmiştir. Bu gen  vücut yağıyla birleşerek çok düşük yoğunluklu lipoproteinlerin (VLDL)  başlıca bileşeni olan lipoproteinlerin üretimini yönlendirmektedir. Bu lipoproteinler aşırı miktarlardaki kolesterolü “paketleyip” kan yoluyla işlendiği karaciğere taşımaktadır. Herkeste üç formun (e2, e3 ve e4) bir bileşimi şeklinde var olan Apo E geninin iki kopyası mevcuttur. ApoE4 alelinin varlığı ailesel olguların çoğu ile ve artmış bir AH riski ile ilişkilendirilmiştir.

AH ile ilişkili diğer risk faktörleri insülin direncine bağlı metabolizma bozuklukları, obezite, yüksek kan basıncı, lipit metabolizması bozuklukları (dislipidemi), iltihap belirteçleri ve diyabeti içermektedir..

Down Sendromu (DS) ( 21. kromozomda anormal trizominin neden olduğu bir kalıtsal hastalık) olanların çoğu 40’lı veya 50’li yaşlara geldiklerinde sıklıkla AH ile ilişkili mental değişiklikler gösterecektir.  Bu erişkin DS hastalarının beyinlerinde bulunan patolojik değişiklikler AH’lı hastalarda saptananlara çok benzemektedir. Yirmibirinci kromozomun bir fazladan kopyası AH’da görülenlere benzer senil plaklara neden olan artmış protein birikimlerine yol açmaktadır. DS’li bireylerin akrabaları bu 21. kromozomun bir  fazladan kopyasına sahip olmayacaklarından ilave bir risk taşımazlar.

Testler


Kişinin yaşamı boyunca kesinlikle Alzheimer hastalığı tanısı koyduracak herhangi bir laboratuvar testi mevcut değildir. Halen kesin AH tanısı yalnızca ölümden sonra kişinin beyin dokusunun bir kesidinin mikroskop altında incelenmesiyle konulmaktadır. Patologlar AH için karakteristik olan senil plaklar ve sinir lifleri yumaklarını bulmaya çalışır. Normal yaşlanmayla da plak ve yumak oluşumu görüldüğünden alınan numune hastayla aynı yaşta AH’lı olmayan bir kişinin (kontrol) normal beyin dokusuyla karşılaştırılmalıdır.

Doktorlar diğer demans nedenlerini dışlamak için çeşitli testler ve prosedürlerden yararlanarak makul derecede doğru bir klinik AH tanısı koyabilirler. Hasta demans belirtileriyle geldiğinde doktor kişinin öz ve soygeçmişini değerlendirecek (tercihan birkaç kuşak), bir fizik muayene yapacak, hastalığın ortaya çıktığı yaşı belirleyecek, hastanın anımsama yetisini, lisan becerilerini ve diğer bilişsel fonksiyonlarını  ölçmek için nöropsikolojik testler uygulayacaktır.  Doktor, kişinin belleğini olumsuz etkileyebilen eksiklikleri, başka hastalık ve rahatsızlıkları ekarte etmek için bir dizi klasik laboratuvar testleri uygulayabilir. Doktorlar aşırı dozda kullanılan ilaçları araştıracaktır. Ayrıca, demansa (bunamaya) neden olabilen  travma, tümörler ve inme, Alzheimer hastalığının ileri evrelerinde oluşabilen beyin atrofisi, küçülmesi kanıtlarını araştırmak için bilgisayarlı tomografi (BT), manyetik rezonans görüntüleme taramalarından  (MRG) yararlanabilirler.  Doktor AH’dan kuşkulanırsa, AH ve diğer demans formlarını ayırt etmek ve genetik risk faktörlerini kontrol için  daha az sıklıkla uygulanan laboratuvar testlerini (bkz Tablo ) uygulayabilir.

Demans kategorilerinin belirlenmesine yardımcı olan testler

Bu testler Alzheimer hastalığı haricindeki demans nedenlerini dışlamak için kullanılmaktadır.

Test

Numune

İlgili bozukluk  

Vitamin B12

Kan

B12 eksikliği

T4

Kan

Tiroit fonksiyonu

TSH

Kan

Tiroit fonksiyonu

Tam Kan Sayımı

Kan

Kansızlık, enfeksiyon

Elektrolitler

Kan

Na+, K+, Cl-, CO2 ve  pH  dengesi

ESR

Kan

İltihaplanma

HIV Antikoru

Kan

AIDS

RPR

Kan

Sifilis

İlaç tarama

İdrar

Yasadışı ilaç kullanımı

Demans kategorilerinin belirlenmesine yardımcı olan diğer testler

Test türü

Test

Numune

Kullanımı

İlgili bozukluk  

Görüntüleme testleri

BT (bilgisayarlı tomografi)

Vücut taraması

AH veya ileri evre AH’yi dışlayın

İnme ve beyin gelişmezliği (ilerlemiş AH’de beyinde küçülme)

MRG (manyetik rezonans görüntüleme)

Vücut taraması

AH veya ileri evre AH’yi dışlayın

İnme ve beyin gelişmezliği (ilerlemiş AH’de beyinde küçülme)

Daha az kullanılan laboratuvar testleri

Amiloit Beta 42 peptit ve Tau protein bağıntısı (Tau/Aß42)

BOS (beyin-omurilik sıvısı)

AH’nin diğer demans tiplerinden ayrımına yardımcı olur.

Hastalık belirtileri gösterenlerde azalmış Aß42 düzeyi ile birlikte  yükselmiş Tau protein düzeyi neden ne olursa olsun AH olasılığını yükseltir.

ApoE genotipi

Kan

Olası AH’yi doğrulamak/dışlamak için ApoE genotipini belirleyin ve ilave testler uygulayın

Hastalık belirtileri gösterenlerde ApoE e4 artmış bir geç başlangıçlı AH riskiyle, e4 ve e2 variyasyonları lipit bozukluklarıyla ilişkilidir

PSEN1

Kan

Genetik mutasyon testi

Erken başlangıçlı ailevi AH olgularının yarısına neden olduğu düşünülür.

PSEN2

Kan, ancak az sayıda laboratuvarda yapılabilmektedir.

Genetik mutasyon testi; yalnızca az sayıda laboratuvarda yapılabilmektedir.

Erken başlangıçlı ailevi AH; mutasyon çok seyrek olup yalnızca  az sayıda ailenin soyağacında tanımlanmıştır.

APP

Kan

Genetik mutasyon testleri; klinik uygulamaya girmemiş olup halen araştırmalarda kullanılmaktadır

Erken başlangıçlı ailevi AH; mutasyon çok seyrek olup yalnızca  az sayıda ailenin soyağacında tanımlanmıştır.

Tedavi

Halen Alzheimer hastalığını (AH) önleyen veya tam olarak iyileştiren bir tedavi yöntemi yoktur. AH hastaları 1 ila 25 yıl arasında (ortalama 8-10 yıl) yaşayabilirler. Tedavi  hastalığın seyrinİ yavaşlatmak, davranışsal sorunların üstesinden gelmek, hastaya ve bakımını üstlenenlere destek ve eğitim sağlamaktan ibarettir. Hastalığın erken evresinde AH hastaları anımsamaya yardımcı araçlar ve hastaya göre yapılandırılmış bir ortam sağlama gibi bir parça yardımla oldukça normal yaşam sürdürebilmektedir. Bu sırada kişi gelecekte bakımları konusunda planlar yapabilir ve ilişkin karar süreçlerine katılabilir.

Erken AH tanısı bazı kişilerin asetilkolin nörotransmitterinin fonksiyonunu koruyan galantamin, donepezil ve rivastigmin gibi kolinesteraz inhibitörlerinden orta derecede yarar sağlamalarına olanak tanıyabilir. Mümkün olduğunda kişinin aldığı diğer ilaçlar değerlendirilir, kişinin zihin bulanıklığını kötüleştirebilen merkezi sinir sistemi depresanları, antihistaminikler, uyku hapları ve ağrı kesiciler gibi ilaçları kesilebilir.

AH’nin seyri sırasında, ev ortamını daha güvenli ve daha samimi hale getirmek, depresyon, ajitasyon, paranoya ve şiddet gibi kişisel ve davranışsal sorunları hafifletmek ve hastayı daha çok rahatlatmayı amaçlayan çevresel modifikasyonlarla birlikte antidepresanlar ve başka ilaçlar da küçük miktarlarda kullanılabilir.

Bazı maddelerin koruyucu ve tedavi edici etkilerinin güncel araştırması umut verici olmakla birlikte henüz belli ilaçlar önerilememektedir. Bu ilaçların her biri kendilerine ilişkin riskler ve yan etkiler taşımaktadır. Gerçek etkinlikleri ve uzun süreli güvenirliklerini belirlemek için ileri çalışmalara gerek vardır.

Sıkça sorulan sorular

         1.Kafa karışıklığı, bellek kayıpları ve bilişsel fonksiyonlarda azalmanın başka nedenleri nelerdir?

Sıklığı artmadıkça veya gündelik yaşamı etkilemedikçe ara sıra unutkanlık normal olduğu gibi kaygı nedeni olmamalıdır. Ancak bilişsel fonksiyonlardaki düşüşün bazı nedenleri Vitamin B12 eksikliği gibi beslenme yetersizliklerini,diyabet gibi metabolizma bozukluklarını, elektrolit dengesizliklerini, kan basıncı yüksekliğini (hipertansiyon),  böbrek, karaciğer  ve tiroit bozukluklarını; beyin tümörleri gibi yapısal bozuklukları, kafa travmalarını, normal basınçlı hidrosefaliyi, vasküler demansı, yaşa bağlı bilişsel fonksiyonlarda azalma, Yaygın Lewy Hastalığını, Huntington Koresi Hastalığını, Parkinson Hastalığı ve Pick Hastalığı gibi dejeneratif hastalığı, HIV/AIDS, Creutzfeldt-Jakob, menenjit , ensefalit ve sifilis gibi enfeksiyon hastalıklarını,  anksiyete, depresyon, ağır metal zehirlenmesini (örn: kurşun zehirlenmesi), ilaç etkileşimleri ve yan etkilerini, dozaşımı ve kasılma nöbetlerini içermektedir

          2. Alzheimer hastalığı ile ilişkili araştırma çabalaıına katılmanın bir yolu var mı?

Vardır. Hem etkilenmiş hem de etkilenmemiş kişiler klinik çalışmalara katılabilir. Ayrıca, ölümünden sonra bir aile üyesinin beyin dokusu bağışlanabilir. Bilim adamlarının AH’li olan ve olmayan yaşlı kişilerin beyin dokusu numunelerini incelemeyi sürdürmeleri gerekir.

3.Deli Dana hastalığıyla Alzheimer hastalığı arasında bir bağlantı var mı?

Hastalık belirtilerinin bir bölümünün benzer olduğu görünmekle birlikte şimdilerde  Deli Dana Hastalığıyla Alzheimer Hastalığı arasında herhangi bir bağlantı olduğuna için hiçbir kanıt yoktur.

İlgili Sayfalar

Bu internet sitesinde

Testler: ApoE genotiplemesi, PSEN1, Tau/Aß42

Başka bir internet sitesinde

Özellikle Alzheimer Hastalığıyla ilişkili
National Institute of Neurological Disorders and Stroke: Alzheimer’s Disease Information Page

Our Alzheimer’s.com: Support Groups

Alzheimer Research Forum

Alzheimer’s Disease Education and Referral (ADEAR) Center

Alzheimer Society of Canada

ADEAR Center: Alzheimer's Disease, Unraveling the Mystery

National Institute on Aging: Alzheimer's Disease Fact Sheet

Alzheimer’s Association: 2009 Alzheimer’s Disease Facts and Figures

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirlebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar

Anderson, H. and Kuljis, R. (24 Kasım 2008). Alzheimer Disease. EMedicine [On-line bilgiler]. Available online at http://emedicine.medscape.com/article/1134817-overview through http://emedicine.medscape.com. İnternete giriş tarihi Nisan 2009.

Alvarez, N. (Güncelleştirme tarihi: 10 Ocak  2008). Alzheimer Disease in Individuals With Down Syndrome. EMedicine [On-line bilgiler].  http://emedicine.medscape.com/article/1136117-overview  http://emedicine.medscape.com. İnternete giriş tarihi Nisan 2009.

(Güncelleştirme tarihi: 24 Şubat 2009) Alzheimer's Disease Fact Sheet. National Institute on Aging, Alzheimer’s Disease Education & Referral Center [On-line bilgiler].   http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/adfact.htm through http://www.nia.nih.gov. İnternete giriş tarihi: Nisan 2009.

(17 Mart 2009). Scientists Report Important Step in Biomarker Testing for Alzheimer’s Disease. National Institute on Aging, Alzheimer’s Disease Education & Referral Center [On-line bilgiler].  http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/ResearchBilgiler/NewsReleases/PR20090317biomarkers http://www.nia.nih.gov. İnternete giriş tarihi Nisan 2009.

Brown Rodgers, A. (Eylül 2008 ). Alzheimer's Disease: Unraveling the Mystery. National Institute on Aging, Alzheimer’s Disease Education & Referral Center [On-line bilgiler].   http://www.nia.nih.gov/Alzheimers/Publications/Unraveling/ through http://www.nia.nih.gov. İnternete giriş tarihi Nisan 2009.

(2009). 2009 Alzheimer’s Disease Facts and Figures. Alzheimer’s Association [On-line bilgiler]. İndirilebilir PDF formatı: http://www.alz.org/national/documents/report_alzfactsfigures2009.pdf http://www.alz.org. İnternete giriş tarihi Nisan 2009.

Önceki derlemelerde kullanılmış kaynaklar

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

Sloane, P. (1 Kasım 1998). Advances in the Treatment of Alzheimer’s Disease. American Family Physician by the American Academy of Family Physicians [On-line dergi].   http://www.aafp.org/afp/981101ap/sloane.html http://www.aafp.org.

Eastman, P. (Mart 2002). Keeping Alzheimer’s at Bay, Early Diagnosis Keeps Patients Functioning Longer. AARP Bulletin Online [On-line dizi].  http://www.aarp.org/bulletin/departments/2002/health/0310_health_1.html http://www.aarp.org.

McConnell, S. , et. al. Unraveling the Mysteries of Alzheimer’s Disease: Exciting New Developments in Research. From panel sponsored by the Alzheimer’s Association [On-line bilgiler].   http://www.asaging.org/am/cia2/alzheimer.html  http://www.asaging.org.

Galasko, D., et. al. (1998). High Cerebrospinal Fluid Tau and Low Amyloid b42 Levels in the Clinical Diagnosis of Alzheimer Disease and Relation to Apolipoprotein E Genotype. Arch Neurol [On-line journal], vol (55) pages (937-945).   http://archneur.ama-assn.org/issues/v55n7/abs/noc7433.html http://archneur.ama-assn.org.

ARF (1996-2002). Standard Medical Workup for Alzheimer’s Disease. Alzheimer Research Forum [On-line bilgiler].  http://www.alzforum.org/members/research/treatment_guide/workup.html http://www.alzforum.org.

Family Caregiver Alliance. Fact Sheet: Alzheimer’s Disease [On-line bilgiler].  http://www.caregiver.org/factsheets/diagnoses/alzheimersC.html http://www.caregiver.org.

Bird, T. (Son güncelleştirme tarihi: 22 Haziran 2001). Alzheimer Overview. GeneReviews [On-line bilgiler]. http://www.genetests.org.

Gottlieb, F. and Lambert, J. G. (Son güncelleştirme tarihi: 2 Ocak 2002 ). Alzheimer’s Disease. MEDLINEplus [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000760.htm.

Miller, M. (18 Şubat 1998). 26 national Alzheimer’s Disease Centers Collaborate on Study of the Utility of Genetic Testing for Alzheimer’s. National Institutes of Health News Release [On-line basın bülteni].   http://www.nia.nih.gov/news/pr/1998/02%2D18.htm http://www.nia.nih.gov.

NIH (2000). Progress report on Alzheimer’s disease, taking the next steps. NIH Publication No. 00-4859 [On-line rapor].  http://www.alzheimers.org/pubs/prog00.htm#Introduction through http://www.alzheimers.org.

UniSci (8 Nisan 2002). New Approaches Seen For Early Alzheimer’s Diagnosis. Daily University Science News [On-line makale ]. Review of two studies found in Neuropsychology, Vol 16 (2).   http://unisci.com/stories/20022/0408025.htm http://unisci.com.

Eldercare (Son güncelleştirme tarihi: 28 Şubat 2002). Is it Alzheimer's ...or Just Forgetfulness? Sponsored by Nebraska's Area Agencies on Aging [On-line bilgiler].   http://nncf.unl.edu/eldercare/info/lifeline/LLforget.html http://nncf.unl.edu.

Hain, T. (13 Şubat 2000 ). Alzheimer’s Disease. Neurology, Northwestern University Medical School [3rd year neurology medical student curriculum material].   http://www.neuro.nwu.edu/meded/behavioral/alzheimers.html http://www.neuro.nwu.edu.

Kleiner-Fisman, G., (Son güncelleştirme tarihi: 2 Ocak 2002). CSF Collection. MEDLINEplus [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003428.htm.

Boston University Medical Center, Clinical Research & Resource Center: Alzheimer’s Disease, Brain Tissue Donation.  http://www.bu.edu/alzresearch/brain_tissue_don.htm http://www.bu.edu.

Michigan Alzheimer's Disease Research Center.   http://www.med.umich.edu/madrc/supplemental.html through http://www.med.umich.edu.

Robert C. Green, M.D., M.P.H. Professor of Neurology, Genetics and Epidemiology. Director, Alzheimer's Disease Clinical and Research Program. Boston University Schools of Medicine and Public Health, Boston, MA.

Ian R.A. Mackenzie, MD FRCPC. Department of Pathology, Vancouver General Hospital, British Columbia, Canada.