Diğer Adları
Asidoz ve Alkaloz bozukluları
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
29 Kasım 2017.
Nedir?

Asidoz ve alkaloz kanda aşırı miktarlarda asit veya alkalinin (baz) bulunduğu anormal durumlardır. Metabolik süreçlerin doğru  biçimde çalışması ve dokulara uygun miktarda oksijen sevki için kan pH'sının  7.35 ila 7.45 gibi dar bir aralıkta tutulması gerekmektedir. Asidoz pH'nın 7.35 altına düşmesine neden olan kanda aşırı miktarda asit, alkaloz ise pH'nın 7.45 üstüne yükselmesine neden olan kanda aşırı miktarda alkali bulunmasını ifade etmektedir.   Birçok rahatsızlık ve hastalık vücutta pH kontrolüne müdahale edebilmekte ve kişinin kan pH'sının sağlıklı limitlerin dışına çıkmasına neden olmaktadır

Metabolizma  pH dengesini sağlamak için nötralize edilmesi ve/veya elimine edilmesi gereken çok miktarda asit üretmektedir. Asidin çoğu karbonik asit olup karbon dioksit (CO2) ve sudan oluşmaktadır. Daha düşük miktarlarda laktik asit, ketoasitler ve başka organik asitler de oluşmaktadır.

Akciğerler ve böbrekler kan pH'sını düzenleyen başlıca organlardır. Akciğerler asidi solukla CO2 şeklinde vücuttan atar. Solunum hızını artırmak veya düşürmek, solukla dışarı atılan CO2 miktarını değiştirerek saniyeler veya dakikalar içinde kan pH'sını etkileyebilir. Böbrekler idrarla asitleri atar ve kandaki bikarbonat (HCO3-, bir alkali) düzeyini düzenler. HCO3- konsantrasyonundaki azalmalar veya artışlara bağlı asit-baz değişikliklerinin oluşması CO2 deki değişimlere göre daha geç gerçekleşmekte olup bu süreçler saatler veya günler almaktadır. Bu süreçlerin her ikisi her zaman "iş başında "olup sağlıklı kişilerde kan pH'sını sıkıca kontrol altında tutmaktadırlar.

pH'daki değişikliklere direnen tamponlama sistemleri de asit ve baz düzeylerinin düzenlenmesine katkıda bulunmaktadır. Kanda başlıca tamponlar hemoglobin (eritrositler içinde), plazma proteinleri, bikarbonat ve fosfatlardan ibarettir.

Asitler ve alkalilerin mutlak miktarları ikisi arasındaki dengeden ve kan pH'sına etkisinden daha az önemlidir (bkz. Şekil 1). Kan pH'sı 7.35 altına düştüğünde asidoz oluşmaktadır. Vücutta yüksek miktarda asit üretimi asitlere metabolize olan maddelerin tüketilmesi, azalan asit atılımı veya artmış baz atılımına bağlı olabilmektedir. Kan pH'sı 7.45'in  üstüne çıktığında  alkaloz oluşmaktadırÖrneğin, uzun süreli kusma veya vücudun şiddetli derecede susuz kalması (dehidratasyon), alkali verilmesi veya tüketimi, hiperventilasyonun (solukla CO2 şeklinde aşırı miktarda asit atılımı)  neden olduğu elektrolit bozukluklarına bağlı olabilmektedir. Akciğerler, böbrekler, metabolizma veya solumayı olumsuz etkileyen herhangi bir hastalık veya rahatsızlık asidoz veya alkaloza neden olma potansiyeline sahiptir. Asit ve baz arasındaki normal denge Şekil 1'de görülebilir.

 

AcidBase

Şekil  1: Dolum ve Boşaltım muslukları

Önemli noktalar

  • Kanın pH'sı normalde 7.35 ila 7.45 arasındadır.
  • Vücudun hedefi gelen/üretilen asitler ve bazlar (dolum musluğu açık) ile atılan asit/bazlar (boşaltım musluğu açık) arasında sürekli bir denge durumunu sağlamaktır.
  • Dengesizlikler asidoz (asit kabı taşmış) veya alkaloza (baz kabı taşmış) yol açmaktadır.
  • Eliminasyon hızını artırıp (daha hızlı boşalma) ve/veya akışı yavaşlatarak (dolum musluğunu kısarak) denge sağlanabilir.

Asit-baz bozuklukları iki geniş kategoriye ayrılır.

  • Solunumu etkileyenler ve CO2 konsantrasyonunda değişikliklere neden olanlara solunumsal (respiratuar) asidoz (düşük pH) ve solunumsal alkaloz (yüksek pH) denmektedir. Solunum hızındaki değişikliklere bağlı asit-baz bozuklukları genellikle normal solunumu olumsuz etkileyen akciğer hastalıkları veya rahatsızlıklarına bağlıdır.
  • HCO3-konsantrasyonunu etkileyen bozukluklara metabolik asidoz (düşük pH) ve metabolik alkaloz (yüksek pH) denmektedir. Metabolik asit-baz bozuklukları böbrek hastalığına , elektrolit bozukluklarına, ağır kusma veya diyareye, belli bazı ilaçlar ve toksinlerin alınmasına ve normal metabolizmayı olumsuz etkileyen hastalıklara (örn.,diyabet).bağlı olabilmektedir.

 

Bulgular

Asidoz herhangi bir bulguya neden olmayabildiği gibi spesifik olmayan bitkinlik, bulantı ve kusma gibi bulgularla ilişkili olabilmektedir. Akut asidoz da solunum hız ve derinliğinde artışa, zihin bulanıklığına ve baş ağrılarına neden olabilir. Kasılma nöbetleri, koma ve bazı olgularda ölüme yol açabilmektedir. Alkaloz belirtileri sıklıkla potasyum  (K+) kaybına bağlı olmakla birlikte huzursuzluk, güçsüzlük ve krampları içerebilir.

Asit-baz bozukluklarının olağan nedenleri

Solunumsal asidoz 

Azalmış CO2 eliminasyonu

  • İlaçlar veya merkezi sinir sistemi bozukluklarına bağlı solunum hızında azalma (solunumsal dürtü)
  • Travma veya akciğerlerle göğüs duvarı arasında normalde olmayan hava varlığı (pnömotoraks) nedeniyle solunum ve akciğer hareketlerinde bozulma (solunumsal ve mekanik)
  • Solunum kas/sinir hastalığı (myasthenia gravis, botulismus, amiyotropik lateral skleroz (ALS),Guillain-Barre sendromu)
  • Havayolu tıkanıklığı (besinler veya yabancı cisim)
  • Akciğer hastalığı

 

Solunumsal Alkaloz
Artmış CO2 eliminasyonu

  • Kaygılanmalar, ağrı ve şok nedeniyle hızlı solumalar (hiperventilasyon)
  • İlaçlar (aspirin)
  • Zatürre (pnömoni) pulmoner konjestiyon (akciğer kanlanması) veya embolisi
  • Egzersiz, ateş
  • Merkezi sinir sistemi tümörü, travması veya enfeksiyonu (meninjit, ensefalit)
  • Karaciğer yetmezliği

 

Metabolik asidoz
 HCO3- kaybı veya artmış aside bağlı olarak azalmış  HCO3-

  • Alkolik ketoasidoz
  • Diyabetik ketoasidoz
  • Böbrek yetmezliği
  • Laktik asidoz
  • Toksinler - Aşırı dozda salisilatlar (aspirin), metanol, etilen glikol
  • Uzun süreli diyare gibi nedenlerle mide-bağırsak yolundan bikarbonat kaybı

 

Metabolik alkaloz
Asit kaybı veya bikarbonat alımı nedeniyle artmış HCO3-

 

Accordion Title
Asidoz ve Alkaloz hakkında
  • Bulgular

    Asidoz herhangi bir bulguya neden olmayabildiği gibi spesifik olmayan bitkinlik, bulantı ve kusma gibi bulgularla ilişkili olabilmektedir. Akut asidoz da solunum hız ve derinliğinde artışa, zihin bulanıklığına ve baş ağrılarına neden olabilir. Kasılma nöbetleri, koma ve bazı olgularda ölüme yol açabilmektedir. Alkaloz belirtileri sıklıkla potasyum  (K+) kaybına bağlı olmakla birlikte huzursuzluk, güçsüzlük ve krampları içerebilir.

    Asit-baz bozukluklarının olağan nedenleri

    Solunumsal asidoz 

    Azalmış CO2 eliminasyonu

    • İlaçlar veya merkezi sinir sistemi bozukluklarına bağlı solunum hızında azalma (solunumsal dürtü)
    • Travma veya akciğerlerle göğüs duvarı arasında normalde olmayan hava varlığı (pnömotoraks) nedeniyle solunum ve akciğer hareketlerinde bozulma (solunumsal ve mekanik)
    • Solunum kas/sinir hastalığı (myasthenia gravis, botulismus, amiyotropik lateral skleroz (ALS),Guillain-Barre sendromu)
    • Havayolu tıkanıklığı (besinler veya yabancı cisim)
    • Akciğer hastalığı

    Solunumsal Alkaloz
    Artmış CO2 eliminasyonu

    • Kaygılanmalar, ağrı ve şok nedeniyle hızlı solumalar (hiperventilasyon)
    • İlaçlar (aspirin)
    • Zatürre (pnömoni) pulmoner konjestiyon (akciğer kanlanması) veya embolisi
    • Egzersiz, ateş
    • Merkezi sinir sistemi tümörü, travması veya enfeksiyonu (meninjit, ensefalit)
    • Karaciğer yetmezliği

    Metabolik asidoz
     HCO3- kaybı veya artmış aside bağlı olarak azalmış  HCO3-

    • Alkolik ketoasidoz
    • Diyabetik ketoasidoz
    • Böbrek yetmezliği
    • Laktik asidoz
    • Toksinler - Aşırı dozda salisilatlar (aspirin), metanol, etilen glikol
    • Uzun süreli diyare gibi nedenlerle mide-bağırsak yolundan bikarbonat kaybı

    Metabolik alkaloz
    Asit kaybı veya bikarbonat alımı nedeniyle artmış HCO3-

  • Testler

    Testlerin amacı kişide bir asit-baz bozukluğunun olup olmadığını saptamak, bozukluğun şiddet derecesini belirlemek, asit-baz bozukluğuna neden olmuş altta yatan hastalıklar veya anormalliklere (diyabetik ketoasidoz veya bir toksinin alınmış olması gibi)  tanı koymaya yardımcı olmaktır. Kritik hastaları, kronik   akciğer hastalığı  ve   asit-baz dengesini  olumsuz etkilediği bilinen rahatsızlıkları olanları  izlemek için de bu testler yapılır.

    Asit-baz bozukluklarını tanımlamak, değerlendirmek ve izlemek için kullanılan başlıca testler:

    Kan gazları testleri  genellikle bir atardamardan (bir toplardamar yerine atardamardan) alınan kan numunesiyle uygulanan bir testler grubudur. KanpH'sı PO2 (kandaki oksijen miktarı) ve PCO2'nın (kandaki karbon dioksit miktarı)  toplu bir değerlendirmesini verir. Bu sonuçlara göre bikarbonat (HCO3-) hesaplanabilir.

    Vücut pH'yı normale yakın değerlerde tutmaya çalıştığından asit-baz bozukluklarının çoğunda hem HCO3- hem de PCO2  referans aralığının dışındadır.  Bu nedenle bu maddelerden biri anormal derecede yüksek veya düşükse diğeri aynı yönde değişerek pH'yı sağlıklı değer aralığına geri döndürecektir. Bu sürece kompansasyon denmektedir. Aşağıdaki tablo başlıca dört asit-baz bozukluğunun her birine ait beklenen değerleri göstermektedir.

    Başlıca dört  asit-baz bozukluğunda görülen sonuçlar:

     

    ASİT-BAZ BOZUKLUĞU H+ PH HCO3 PCO2 VÜCUDUN KOMPANSASYON MEKANİZMASI
    Metabolik asidoz  ↓↓  ↓ COatılımını artırmak için solunum hızlandırılır (hiperventilasyon)
    Metabolik alkaloz ↑↑  ↑ COatılımını azaltmak için solunum yavaşlatilır (hipoventilasyon) 
    Solunumsal asidoz   ↑↑ Böbrekler tutulan HCO3- ve atılan asit miktarını artırır.
    Solunumsal alkaloz    ↓↓ Böbrekler tutulan HCO3- ve atılan asit miktarını azaltır.
    ↑ artmış seviye; ↑↑ çok fazla artmış seviye; ↓ azalmış seviyel; ↓↓ çok fazla azalmış seviye

    Elektrolit testleri  Na+ (sodyum), K+ (potasyum), Cl- (klorür ) ve bikarbonat (genellikle total CO2 içeriği olarak ölçülür) testlerini içerir. Vücuttaki sıvı düzeyleri, elektrolit konsantrasyonları ve asit-baz dengesi birbirleriyle bağlantılı olup metabolik asit-baz bozukluklarında bir veya birden fazla sayıda elektrolit genellikle artmakta veya azalmaktadır. Metabolik asidoz hastalarında  bir  elektrolit panelinin sonuçları kullanılarak asit-baz anormalliğinden hangi bozuklukların sorumlu olabildiğini belirlemeye yardımcı olmak için  anyon açığı hesaplanır. Örneğin, anyon açığında artış diyabetik asidozu gösterebilir. (Anyon açığı hakkında daha fazla bilgi için buraya tıklayarak 1. nolu Sıkça Sorulan Soruya bkz.)

     Metabolik alkalozu olan hastalarda genellikle düşük klorür (Cl-) ve potasyum  (K+) değerlerinin mevcut olması da yine asit-baz bozukluğunun nedenine ilişkin ipuçları sağlamaktadır. Bu sonuçlara dayanarak  asidoz veya alkaloza neden olan hastalık veya anormallikleri tanımak için başka testler de istenebilir (örn., glukoz , laktatketonlar,osmolalite, metanol, etilen glikol).

    Kişide aynı zamanda birden fazla asit-baz bozukluğunun mevcut olması mümkündür. Örnekler arasında aspirin alımı ( hem solunumsal alkaloz hem de metabolik asidoza neden olabilir) ve idrar söktürücüler (diüretikler ) alan akciğer hastaları  (solunumsal asidoz artı metabolik alkaloz) sayılabilir. Beklenen kompansasyon derecesini hesaplamak için formüller kullanılarak karma asit-baz bozukluğunun mevcut olup olmadığını belirlemek mümkündür.

  • Tedavi

    Asidoz ve alkalozun tedavisi dengesizliğin altta yatan nedenini (nedenlerini) tanımlama ve ele alınmasını ve hastalıklı kişiye gerekli olan her türlü desteğin sağlanmasını içerir. Olguların çoğunda yüksek ve düşük pH doğrudan tedavi edilmez. Ancak bazı olgularda doktorlar kan pH düzeyleri tehlikeli derecede düşük kişilere intravenöz (toplardamar içine)  yolla HCO3-  verebilir. 

Makale Kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirlebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar

Pagana, K. D. & Pagana, T. J. (© 2007). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 117-125.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (© 2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry: AACC Press, Washington, DC. Pp 319-329.

(Güncelleştirilme tarihi: 12 Kasım 2007). Acidosis. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line Bilgiler]. http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001181.htm. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

(Güncelleştirilme tarihi: 12 Kasım 2007). Alkalosis. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line Bilgiler].   http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001183.htm. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Lewis, J. (Gözden geçirilme tarihi:  Temmuz 2008) Metabolic Acidosis. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line Bilgiler].   http://www.merck.com/mmpe/sec12/ch157/ch157c.html?qt=Acidosis&alt=sh through http://www.merck.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Lewis, J. (Revised 2008 July) Metabolic Alkalosis. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line Bilgiler].   http://www.merck.com/mmpe/sec12/ch157/ch157d.html  http://www.merck.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Lewis, J. (Revised 2008 July) Respiratory Acidosis. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line Bilgiler].   http://www.merck.com/mmpe/sec12/ch157/ch157e.html    http://www.merck.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Lewis, J. (Gözden geçirilme tarihi: Temmuz  2008) Respiratory Alkalosis. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line Bilgiler].   http://www.merck.com/mmpe/sec12/ch157/ch157f.html http://www.merck.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Gunnerson, K. and Sharma, S. (Güncelleştirilme tarihi:  2009 July 22) Lactic Acidosis. eMedicine [On-line Bilgiler].   http://emedicine.medscape.com/article/167027-overview throughhttp://emedicine.medscape.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Hipp, A. and Sinert, R. (Güncelleştirilme tarihi:  11 Eylül 2008) Metabolic Acidosis. eMedicine [On-line Bilgiler].   http://emedicine.medscape.com/article/768268-overview  http://emedicine.medscape.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Yaseen, S. and Thomas, C. (Güncelleştirilme tarihi:  18 Ağustos 2009). Metabolic Alkalosis. eM

dicine [On-line Bilgiler].   http://emedicine.medscape.com/article/243160-overview http://emedicine.medscape.com. İnternete giriş tarihi:  Ağustos 2009.

Daha önceki derlemelerde kullanılmıuş kaynaklar

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

Kellum, J. and Puyana, J. ( Ocak 2006). Acid-Base Disorders, Section 8 Chapter 8. ACS Surgery from WebMD professional library [On-line Bilgiler].   http://www.acssurgery.com/acsonline/Chapters/CH0808.htm t  http://www.acssurgery.com.

(© 1995-2006). Acid-Base Metabolism. Merck Manual of Diagnosis and Therapy [On-line Bilgiler]. Available online through http://www.merck.com.

(2001). Nelson, R. Acid-Base Disorders. University of Utah Medical Student Web Site [On-line Bilgiler].   http://umed.med.utah.edu/ms2/renal/Word%20files/i)%20Acid_Base%20Disorders.htm    http://umed.med.utah.edu.

(Gözden geçirilme tarihi: 1 Şubat 2003). Acid-Base Balance. Merck Manual Home Edition [On-line Bilgiler].   http://www.merck.com/mmhe/sec12/ch159/ch159a.html   http://www.merck.com.

Raghuveer, T. et. al. (1 Haziran 2006 ). Inborn Errors of Metabolism in Infancy and Early Childhood: An Update. American Family Physician v73(11) [On-line dergi].   http://www.aafp.org/afp/20060601/1981.html   http://www.aafp.org.