Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
21 Eylül 2017.

Nedir?


Çölyak hastalığı buğday, çavdar ve arpada (gluten ve gliyadin) bulunan diyetsel proteinlere karşı uygun olmayan bir bağışıklama yanıtıyla karakterize bir otoimmün hastalıktır.  Bu yanıt ince bağırsakların iltihaplanması, ince bağırsakların iç yüzeyini döşeyen villusların hasarı ve yıkımına yol açar.  Bu villuslar bağırsakların yüzey alanını artıran, besleyici maddeler, vitaminler, mineraller, sıvılar ve elektrolitlerin vücut içine emilimini sağlayan uzantılardır (küçük katlantılar).  Villuslar harap olduğu zaman vücudun besinleri emilim kabiliyeti daha çok azalır, beslenme bozukluğuve emilim bozukluğu ile ilişkili bulgular gelişmeye başlar.

Çölyak hastalığında görülen hasar ve iltihaplanma otoantikorlarlailişkilidir. Vücut gluten ve gliyadin proteinlerine maruz kaldığında yalnızca tahıl proteinlerini tanımakla kalmaz onlara ve aynı zamanda bağırsak villuslarının bileşenlerine karşı etki gösterir. Hasta proteinlere maruz kalmaya devam ettiği sürece bu otoantikorları üretmeyi sürdürecektir.

Çölyak hastalığı dünyanın her yerinde bulunursa da en yaygın biçimde Avrupa kökenlilerde görülmektedir. Her yaşta herkesi etkileyebildiği gibi kadınlarda daha sık görülmektedir. Doğru mekanizması tam olarak anlaşılmamış olmasına rağmen çevresel, duygusal ve fiziksel olaylarla tetiklenen kalıtsal bir eğilim olduğu düşünülür. Çölyak hastası olanların yakın aile bireylerinin yaklaşık % 5-15’inde bu hastalık görülecektir.

Çölyak hastalığı bulguları:

  • Karın ağrısı ve şişliği
  • Anemi
  • Kanama eğilimi
  • Kanlı dışkı
  • Kemik ve eklem ağrısı
  • Diş minesindeki değişiklikler
  • İshal
  • Yorgunluk  
  • Yağlı, kötü kokulu dışkılar
  • Ağız içinde ülserasyon
  • Zayıflık
  • Kilo kaybı  

Besin alerjileri gibi başka rahatsızlıklarda da bu bulguların bir bölümü görülmektedir.

Çölyak hastası çocukların büyümesi, gelişmesi ve yine ergenliğe ulaşması gecikebilir. Çölyak hastası erişkinler kısır kalabilir. Birçok Çölyak hastasında deride kaşıntılı kabarcıklara neden olan herpetiform dermatit hastalığı mevcuttur. Ayrıca, osteoporoz ve bir kanser türü olan bağırsak lenfoması gelişme riski de mevcuttur.

Çölyak hastalığında bulgular kişiden kişiye  geniş ölçüde değişmektedir. Çölyak hastalarının yalnızca yaklaşık % 10’unda tipik emilim bozukluğu bulguları mevcut olacaktır. Yaklaşık % 40’ında daha az tipik bulgular saptanır. Yüzde 33 kadarında ise hastalığa eşlik eden herhangi bir bulgu mevcut olmayacaktır. Çölyak hastalığının belirtileri kişinin yaşı ve gelişiminin evresine göre değişme eğilimindedir.  Aynı bulgular başka çeşitli rahatsızlıklarda da mevcut olduğundan Çölyak hastalığı tanısı bazen yıllarca atlanabilir veya gecikebilir.

Testler


Testlerin çoğu hastalık belirtileri olan hastalarda Çölyak hastalığı tanısı koymak için uygulanmaktadır.  Halen genel bir tarama testi önerilmemekle birlikte hastanın hastalık bulguları olmayan yakın akrabaları için veya ara sıra doktor hastanın artmış bir Çölyak hastalığı riski altında olduğunu düşündüğü takdirde de bu testler istenebilir.

Eskiden Çölyak hastalığı tanısı koymanın tek yolu ince bağırsak biyopsisini  incelemekti. Bu mikroskopik incelemenin halen altın standart olduğu düşünülmekte ve Çölyak hastalığı tanısını doğrulamak için  kullanılmakla birlikte daha az zahmetli kan testlerinin varlığı gerekli biyopsilerin sayısını azaltmıştır.

Başlangıçta Çölyak hastalığının tanısal laboratuvar testi doku transglutaminaz antikoru (anti-tTG)  IgA testidir. Bu test sonucu pozitifse hastada muhtemelen Çölyak hastalığı mevcuttur. Anti-tTG testi negatif olmasına rağmen doktor Çölyak hastalığından kuşkulanıyorsa doktor   Çölyak hastalığı testleri sayfasında tartışılan başka testleri de isteyebilir. Her iki durumda da bağırsak villuslarında hasar olup olmadığını belirlemek için doktor biyopsi isteyebilir.

Hastalığın şiddet derecesini  ve hastada beslenme bozukluğunun durumunu değerlendirmek için başka testler de istenebilir. Bu testler aşağıdakileri içerebilir.:

Hasta bir müddet glutensiz diyet aldıktan sonra Çölyak hastalığı kan testlerinden biri veya daha fazlası istenebilir.  Diyetin etkili olduğunu düşündüren antikor düzeylerindeki azalmayı doğrulamak için bu yapılır. Hastalık belirtileri azalmamışsa diyete uyumu kontrol için Çölyak hastalığı testleri yapılabilir.  Doktor ve hastaya diyetteki gizli gluten kaynağını veya geçmeyen rahatsızlıklarından sorumlu başka nedenleri araştırma açısından yardımcı olmak için de bu testler yapılabilir.

Yakın zamanda Çölyak hastalığıyla güçlü bir şekilde ilişkilendirilen genetik testler bulunmuştur. Bu testler İnsan Lökosit Antijeni (HLA) belirteçleri olan DQ2 ve  DQ8 testleridir.. Toplum genelinde insanların yaklaşık % 30’unda sağlıklı olmalarına rağmen bu belirteçler mevcut olduğu için pozitif bir sonuç çölyak hastalığı tanısı koydurmaz.  Pozitif test sonucunun doğrulanması gerekir. Ancak negatif bir test, biyopsi dahil diğer testlerin sonuçlarının kesin olmadığı durumlarda  Çölyak hastalığını ekarte edebilir. Aile üyelerinde Çölyak hastalığı olan yüksek risk kategorisine dahil kişiler  ve diğer tanısal test sonuçları kesin sonuç vermeyenler için bu test son derece yararlıdır.  

Tedavi


Çölyak hastalarının yaşamları boyunca glutensiz diyete uymaları gerekir. Bu durum genellikle bir diyetisyene danışmayı ve başarı sağlanacak  besin bileşenlerinin dikkatli bir gözden geçirilmesini gerektirir. Bir kez tüm buğday, çavdar ve arpa bileşenleri diyetten çıkartıldığında otoantikor düzeyleri düşmeye ve bağırsaklar iyileşmeye başlayacaktır.

Çölyak hastalığının neden olduğu bağırsak hasarlarının tümü olmasa bile çoğu geri dönüşlü olmasına rağmen boy kısalığı ve zayıflamış kemikler gibi uzun süreli beslenme ve emilim bozukluğunun bazı etkileri ise kalıcı olabilir. Özellikle küçük çocuklarda mümkün olduğu kadar kısa sürede Çölyak hastalığını saptamak ve tedavi etmek önemlidir. Glutenli besinler  sık tüketildiği ve çocuk sütten katı yiyeceklere geçtikten kısa bir müddet sonra  otoantikorlar gelişmeye başlayabildiği için gelişmeyen bebeklerde Çölyak hastalığı düşünülmelidir.  

Olguların çoğunda glutensiz diyeti alan hastalar sağlıklı, belirtisiz kalacak ve oldukça normal bir yaşam sürebilecektir. Ancak hasta gluten içeren besinler tüketmeye başlarsa kısa bir zaman dilimi içinde hem Çölyak hastalığı bulguları hem de hasarlanma geri dönecektir. Hastalık  bulguları olmayan veya az sayıda bulguları olan hastada bağırsak hasarı oluşabilir ve zamanla beslenme yetersizlikleri ve kemik mineral yoğunluğunun azalması gibi komplikasyonlar gelişebilir.

Çölyak hastalığından rahatsız olanların küçük bir yüzdesi glutensiz diyete yanıt vermez ve/veya bağırsaklarında geri dönüşsüz hasar oluşabilir.  Bu hastalar ilave tıbbi girişimlere ve vitamin enjeksiyonları gibi alternatif beslenme desteğine gerek duyabilir.

 

İlgili sayfalar

Bu internet sitesinde
Testler: Çölyak Hastalığı  testleri, Total Protein, Albumin, Kalsiyum, Vitamin D, Otoantikorlar
Hastalıklar: Otoimmun Bozukluklar

Diğer internet sitelerinde
Celiac Disease Foundation
American Autoimmune Related Diseases Association
Medlineplus Health Information: Celiac Disease
National Digestive Diseases Information Clearinghouse: Celiac Disease (PDF to download)
National Digestive Diseases Information Clearinghouse: Celiac Awareness Campaign
Celiac Sprue Association CSA/USA On-Line
University of Maryland Center for Celiac Research
Gluten Intolerance Group

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

Gliadin Antibodies, IgA and IgG. ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_a248.jsp#1149464 through http://www.aruplab.com.

What serologic assays are available to screen for celiac disease? ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing Users Guide, FAQ [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/faq/articles/0015.1.jsp through http://www.aruplab.com.

Endomysial Antibody, IgA with Reflex to Titer. ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_a209.jsp#1147645 through http://www.aruplab.com.

Reticulin Antibody, IgA with Reflex to Titer. ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_171b.jsp#1146993 through http://www.aruplab.com.

Celiac disease. Hendrick Health System, AccessMed Health Information Library [On-line information]. Available online at http://www.ehendrick.org/healthy/ through http://www.ehendrick.org.

Muir, A., Updated (2002 May 09, Updated ). Celiac disease - sprue. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000233.htm.

Tissue Transglutaminase Antibody, IgA. ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_231b.jsp#1149369 through http://www.aruplab.com.

Tissue Transglutaminase Antibody, IgG. ARUP Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_232b.jsp#2113913 through http://www.aruplab.com.

Drago, S., et. al. (2002). Recent developments in the pathogenesis, diagnosis and treatment of celiac disease. Expert Opin. Ther: Patents [On-line journal] 12(1):45-51. Available online through http://fiordiliji.ashley-pub.com.

Pruessner, H. (1998 March 1). Detecting Celiac Disease in Your Patients. American Family Physician [On-line journal]. Available online at http://www.aafp.org/afp/980301ap/pruessn.html through http://www.aafp.org.

(2000 September). Celiac Disease. Familydoctor.org [On-line information]. Available online at http://familydoctor.org/handouts/236.html through http://familydoctor.org.

Semrad, C. Celiac Disease and Gluten Sensitivity. Columbia University Gastroenterology Web page [On-line information]. Available online at http://cpmcnet.columbia.edu/dept/gi/celiac.html through http://cpmcnet.columbia.edu.

Kaufman, S. (1995 November). Celiac Disease: A Guide for Children and Their Families. North American Society for Pediatric Gastroenterology and Nutrition (NASPGHAN) [On-line information]. Available online at http://www.naspgn.org/sub/celiac_disease.asp through http://www.naspgn.org.

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (© 2007). Gliadin antibodies, endomysial antibodies. Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 485-486.

Hellekson, K. (2005 May 1). AHRQ Releases Practice Guidelines for Celiac Disease Screening. American Family Physician [On-line information]. Available online at http://www.aafp.org/afp/20050501/practice.html through http://www.aafp.org. Accessed 1/21/07.

(2005 October) Celiac Disease. National Digestive Diseases Information Clearinghouse [On-line information]. PDF available for download at http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/celiac/celiac.pdf through http://digestive.niddk.nih.gov. Accessed 1/21/07.

(2006 May, Revised). What People with Celiac Disease Need to Know About Osteoporosis. From the National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases (NIAMS) [On-line information]. PDF available for download at http://www.niams.nih.gov/bone/hi/bowel/celiac.pdf through http://www.niams.nih.gov. Accessed 1/21/07

Houchen, C. (2005 October 27, Updated). Celiac disease – sprue. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000233.htm. Accessed 1/21/07.

Sollid, L. and Khosla, C. (2005). Future Therapeutic Options for Celiac Disease. Nat Clin Pract Gastroenterol Hepatol. 2(3): 140-147 [On-line journal]. Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/502212 through http://www.medscape.com. Accessed 1/21/07.

(2006 September, Reviewed). Celiac Disease. ARUP Consult [On-line information]. Available online at http://www.arupconsult.com/Topics/Autoimmune_Disease/Celiac_Disease.html through http://www.arupconsult.com. 21/1/07.

(2006 September 26). Celiac Disease. Celiac Sprue Association [On-line information]. Available online at http://www.csaceliacs.org/CD.php through http://www.csaceliacs.org. 21/1/07.

(2006 August 25, Modified). Celiac Disease - Serodiagnosis of Gluten-Sensitive Enteropathy. ARUP Technical Bulletins [On-line information]. Available online through http://www.aruplab.com. 29/1//07.

A. Kipatány, et. al (posted 11/28/2006). Diagnostic Significance of HLA-DQ Typing in Patients With Previous Coeliac Disease Diagnosis Based on Histology Alone. Alimentary Pharmacology & Therapeutics (Medscape, Mart 2007). Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/547082 through http://www.medscape.com.

Alessio Fasano (May 24, 2006). Celiac Disease in the Clinical Spotlight -- What's New and What's the Path Forward? (Mart 2007). Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/533251 through http://www.medscape.com.

National Digestive Diseases Information Clearinghouse. Testing for Celiac Disease. Available online at http://digestive.niddk.nih.gov/ddiseases/pubs/celiactesting/index.htm#genetic through http://digestive.niddk.nih.gov. Ekim 2009.