Diğer Adları
Yüksek kan basıncı
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 10 Temmuz 2017.

Nedir ?


Yüksek kan basıncı olarak da bilinen hipertansiyon kalbe yük bindiren, zamanla böbrekler, beyin, gözler ve kalp gibi organlarda harabiyete neden olabilen kan basıncındaki kalıcı yükselmeyi ifade etmektedir. Kan basıncı, kanın atar ve toplardamarların duvarlarına uyguladığı gücü ifade etmektedir. Kan basıncı kalbin oksijenlenmiş kanı sol karıncığından  atardamarlar içine pompalarken yaptığı kasılmanın gücü ve hızıyla bu akışa karşı oluşan dirence bağımlıdır. Direncin boyutu kan damarlarının esnekliği ve çapıyla içlerinden ne miktarda kan akışı olduğuyla ilişkilidir.

Kan basıncı dinamik bir süreçtir. Kişinin aktivite düzeyine, günün saatine, fiziksel ve duygusal streslere göre artmakta ve azalmaktadır. Sağlıklı kişilerde kan basıncı büyük ölçüde otonomik sinir sistemi tarafından kontrol edilmekte ve aşağıdakiler dahil olmak üzere bir çok hormon tarafından düzenlenmektedir:

  • Anjiyotensin II - böbrekler tarafından üretilen anjiyotensin II kan damarlarına karşı direncin yükselmesine neden olmaktadır.
  • Aldosteron - böbrek üstü bezleri tarafından anjiyotensin II'ye yanıt olarak üretilen aldosteron böbrekler tarafından atılan sodyum, potasyum ve sıvıların miktarlarını etkilemektedir.
  • Katekolaminler - strese yanıt olarak böbrek üstü bezleri tarafından üretilen adrenalin (epinefrin) kalp hızını ve kan damarlarının direncini artırmaktadır.

Düzenleyici faktörlerden biri veya birden fazlası vücudun gereksinmelerine uygun biçimde yanıt veremediğinde kan basıncı sürekli yüksek düzeyde kalabilir.

Ölçümlerde iki tip kan basıncı değerlendirilir. Bu basınç tipleri kalp kasıldığında kan damarları duvarlarına etki eden ve maksimal güç olan sistolik basınç ile kalp atımları arasında, kalp gevşediğinde oluşan diastolik basınçtır. Her ikisi de milimetre civa cinsinden (mm Hg) ölçülür. Örneğin kan basıncı 120/80 mm Hg olarak ifade edildiğinde bu 120 mm Hg'lik sistolik ve 80 mm Hg'lik diyastolik basınca karşıt gelir ve önce 120 ve daha sonra 80 rakamıyla rapor edilecektir.

Genellikle  diyastolik basınç ile sistolik basınç birbiri ile uyumlu hareket eder. Ancak insanlar yaşlandıkça sadece sistolik basınçları yükselecektir (izole sistolik hipertansiyon). Genellikle kan basıncı ne kadar uzun süre yüksek düzeyde kalırsa hasarlanma potansiyeli de o kadar yüksektir.

Belirtiler ve bulgular

İnsanların çoğunda yüksek kan basıncı nadiren herhangi bir bulgu veya belirtiye neden olmaktadır. Rutin bir sağlık kontrolü sırasında ortaya çıkana kadar birçok kez yüksek kan basıncına sahip olduğunuzu bilemeyeceksiniz  Düzeyler yaşamı tehdit edici olsa bile yüksek kan basıncı nadiren baş ağrısı, baş dönmesi ve daha sıklıkla burun kanaması gibi birkaç belirtiye neden olabilir. İşte bu nedenle düzenli aralıklarla kan basıncı düzeylerinizi kontrol ettirmeniz önem taşımaktadır.

Hipertansiyonun nedenleri


Olgunların çoğunda hipertansiyonun nedeni idiyopatiktir. Bu yüksek kan basıncı formuna esansiyel veya birincil (primer) hipertansiyon denmektedir. Herkesi etkileyebilmekle birlikte daha çok erkeklerde saptanmaktadır. Yaşlandıkça çok daha sık görülmektedir. Olguların çoğunda yüksek kan basıncı organlara zarar vermeye başlayana kadar hastalık belirtilerine neden olmamaktadır. Bu nedenle hipertansiyona bazen "sessiz katil" denmektedir. Hipertansiyon sessizce inme, kalp hastalığı, kalp krizi, böbrek hastalığı  ve körlük gelişme riskini artırmaktadır. Hem sessiz hem de sık görülen bir rahatsızlık olduğundan hasta doktorunu her gördüğünde kan basıncı genellikle değerlendirilir.

Nedeni her zaman tanımlamak mümkün olmamakla birlikte hipertansiyon gelişme riskini artırdığı ve varsa hipertansiyonu ağırlaştırdığı bilinen birkaç faktör mevcuttur. Bunlar:

  • Aşırı şişmanlık
  • Hareketsiz yaşam tarzı
  • Sigara kullanımı
  • Aşırı alkol kullanımı
  • Diyette aşırı miktarda sodyum
  • Doğum kontrol haplarının kullanımı
  • Steroid, kokain ve amfetaminler gibi ilaçların kullanımı

Hipertansiyon altta yatan tanımlanabilen bir rahatsızlığa bağlı olabilir. Bu yüksek kan basıncı formuna ikincil (sekonder) hipertansiyon denmektedir. Düzeltilebilir ve/veya kontrol altına alınabilir bir bozukluğu belirlemek hastanın kan basıncının normal veya normale yakın düzeylere inmesine olanak tanır. Bu bozukluklar:

  • Böbrek hastalığı veya hasarı - vücuttan tuzlar ve sıvıların atılmasını yavaşlatarak kan hacmi ve basıncını artırır. Hipertansiyon da böbrek hasarına neden olabildiğinden tedavi edilmeden bırakılırsa ilerleyici bir soruna dönüşebilmektedir.
  • Kalp hastalığı  - kalbin kasılma gücü ve hızını olumsuz etkileyebilmektedir. Bu durum da ilerleyici olabilir.
  • Diyabet - diyabet böbreklere zarar verebilmekte zamanla kan damarlarının bütünlüğünü bozabilmektedir.
  • Arterioskleroz - atardamarların genişleme ve büzülme kabiliyetini sınırlayan sertleşme durumu
  • Cushing sendromu - böbrek üstü bezi tarafından aşırı miktarlarda kortizol üretimiyle ilişkili bir bozukluk
  • Hiperaldosteronizm (Conn sendromu) - böbrekler tarafından sodyum tutulumu ve atılımını düzenlemeye yardımcı olan bir hormon olan aldosteronun aşırı üretimiyle karakterize bir bozukluktur. Böbrek üstü bezi tümörüne (genellikle iyi huylu ) bağlı olabilir.
  • Feokromositoma  - aşırı miktarlarda adrenalin üreten böbrek üstü bezi tümörü (nadir ve genellikle iyi huylu); adrenalin strese yanıt vermeye yardımcı olan bir hormondur; hastalar sıklıkla ağır hipertansiyon nöbetleri geçirirler.
  • Tiroid hastalığı  - aşırı ve yetersiz miktarlarda tiroid hormon üretimi kan basıncında yükselmelere neden olabilmektedir.
  •  Gebelik  - gebelik sırasında herhangi bir zamanda hipertansiyon gelişebilmekle birlikte en çok gebeliğin son üç ayında oluşmakta ve yüksek kan basıncı ve sıvı tutulmasıyla karakterize preeklampsiye (toksemiye) neden olabilmektedir.

Testler

Testler, yüksek kan basıncını saptamak,  uzun zamandır varlığını doğrulamak, altta yatan ve iyileştirilebilen veya kontrol altına alınabilen bir tıbbi sorunun neden olup olmadığını belirlemek, vücut organlarının durumunu değerlendirmek, ilaç tedavilerine başlamadan önce organların o ankisağlık durumunu saptamak, zaman içinde hipertansiyonun kontrol alınma durumu ve organların durumunu izlemeyi hedefler.

Laboratuvar Testleri
Laboratuvar testleri hipertansiyon için tanısal olmamakla birlikte yüksek kan basıncına neden olabilen ve/veya ağırlaştırabilenn bozuklukları saptamak, zamanla organ fonksiyonlarını değerlendirmek ve izlemek için sıklıkla istenmektedir. İstenebilen genel amaçlı testler:

  • İdrar tahlili  -böbrek fonksiyonlarını değerlendirmeye yardımcı olmak için istenir.
  • Hematokrit - Tam kan sayımının bir bölümü olarak istenir.
  • BUN (Kan Üre Azotu) ve/veya Kreatinin - böbrek işlev bozukluğunu saptamak veya izlemek, böbrekler üzerine ilaçların etkisini takip için istenir.
  • Potasyum - Sodyum, klorür ve karbon dioksit (CO2) testlerini de içeren, vücuttaki elektrolit dengesini değerlendirme ve takip için kullanılan elektrolit panelinin bir bölümü olarak potasyum testi de istenebilir. Yüksek kan basıncını düşürmek için kullanılan bazı ilaçlar aşırı sodyum ve potasyum kaybına neden olarak elektrolit dengesini bozabilir.
  • Açlık kan şekeri  - kan şekeri değerlerinin normal düzeylerde olduğunu belirlemek için istenir.
  • Kalsiyum - Kanda ne miktarda total veya iyonize kalsiyum dolaştığını belirlemek için istenebilir  Paratiroit bezlerin artan aktivitesi serum kalsiyum düzeylerini artırır ve hipertansiyonla ilişkilidir.
  • TSH (Tiroidi Uyarıcı Hormon) ve T4 - tiroidin işlev bozukluğunu saptamak ve izlemek için istenebilir.
  • Lipit Profili - total kolesterol, HDL kolesterol, LDL kolesterol ve trigliserit düzeylerini değerlendirmek için istenebilir.
  • Temel Metabolik Panel (BMP) yukarıda listelenen testlerin bir çoğunu içerdiğinden tek tek testler yerine bu test paneli istenebilir.

Hastanın tıbbi öyküsü, fiziksel bulgular ve rutin laboratuvar test sonuçlarına dayanarak ikincil hipertansiyona neden olan hastalıkları belirlemeye, tanı koymaya ve izlemeye yardımcı olmak için spesifik testler istenebilir. Örneğin:

Laboratuvar Analizleri dışındaki Tetkikler
Kan basıncı ölçümü
Hipertansiyonu saptamanın ve izlemenin birincil aracıdır.  Artık kan basıncı çeşitli elektronik aygıtlarla değerlendirilebilmesine rağmen klasik olarak ve en doğru biçimde bir stetoskop ve kan basıncı manşonundan  (bir sfingomanometre-bir manşon, hava sıkma balonu ve basıncı milimetre civa [mm Hg] cinsinden ölçen manmometre) ibaret tansiyon aletiyle ölçülür. 

Doktor hastanın kan basıncında zamanla oluşan değişiklikleri değerlendirmek için hastanın gün boyunca belli aralıklarla kan basıncını izleyip kaydeden bir cihaz takmasını isteyebilir. Özellikle tanısal süreç sırasında yararlı olan bu cihaz  hasta doktor ofisine geldiği zaman bazen oluşan yüksek kan basıncı ölçümlerinin ekarte edilmesine yardımcı olabilir.

Bu kan basıncı ölçümlerinin tümüyle dolaylı yöntemler olduğu düşünülür. Çok seyrek olarak kan basıncının doğrudan ölçümü gerekebilir. Bir atardamar içine bir kateter yerleştirerek bu ölçümler yapılabilir ve kan damarı içindeki basınç belirlenebilir.

Tanısal sürecin bir parçası olarak yaşamsal önemdeki organların durumunu değerlendirmeye yardımcı olmak için doktor aşağıdakilerden birini veya daha fazlasını isteyebilir veya uygulayabilir:

  • EKG (Elektrokardiyografi) - kalp hızı ve ritmini değerlendirmek, kalp hasarı kanıtlarını araştırmak için kullanılır.
  • Göz Muayenesi - kan damarlarındaki değişiklikler (retinopati) için gözün ağ tabakasını (retina) inceler.
  • Fizik muayene  - böbrekleri değerlendirmeye yardımcı olmak, karındaki hassasiyeti araştırmak, üfürümleri (daralmış atardamarlar içinden kan akış sesi) dinlemek, tiroid bezindeki büyümeyi veya işlev bozukluğu belirtilerini incelemek ve var olabilen diğer klinik belirtileri saptamak için uygulanır.
  • Göğüs röntgeni veya böbreklerin röntgen veya ultrasonografisi gibi görüntüleme taramaları

Tedaviler

Yaşam tarzı değişiklikleri hipertansiyon geliştirme riskinin azaltılmasına yardımcı olabilmektedir. Hafif derecede yüksek kan basıncı olan birçok hastada sağlıklı beden ağırlığına erişmek ve onu  muhafaza etmek, düzenli egzersiz, alkol ve tuzu kısıtlamak ve sigaranın kesilmesi, kan basıncını normal düzeylere indirebilen tek "tedavi" yöntemi olabilir.  Cinsiyet, ırk ve yaşlanmayla ilişkili riskler ise yaşam tarzında yapılan değişikliklerle kaybolmadığı gibi inatçı yüksek kan basıncını kontrol altına almak için birçok olguda ilaç tedavisini içeren bir tedavi planına gerek duyulabilir.

Hipertansiyonu tedavi için birçok ilaç sınıfı kullanılır. Her ilaç sınıfı farklı işlevler görür ve kan basıncı düzenlemesinin farklı yönlerini hedefler. Sıklıkla kan basıncı kontrolü sağlamak için hastanın birçok farklı ilacı birlikte kullanması gerekecektir. Doktorunuz doğru ilaç kombinasyonları ve dozajları seçmek için sizinle işbirliği yapacaktır.

ikincil hipertansiyonda yüksek kan basıncına neden olan durum iyileştirilebildiği (böbrek üstü bezi tümörünü ortadan kaldırarak veya bir ilacın alımını keserek) veya kontrol altına (diyabet ve  tiroid hastalığını kontrol ederek) alınabildiği takdirde kan basıncı ölçümleri normal veya normale yakın düzeylere inebilir. Altta yatan hastalığın tedavisi mümkün değilse ve bu durumun kontrolü daha fazla hasar oluşmasını (böbrek hastalığında olduğu gibi) azaltacaksa, hipertansiyon bir ilaç kombinasyonuyla kontrol edilecek ve hasta organ fonksiyonunu korumaya yardımcı olmak ve akut sorunlar ortaya çıktıkça çözmek için yakından takip edilecektir.

Hipertansiyon acilleri olan asemptomatik 180/100 mm Hg üstü kan basınçları ve habis (malign) hipertansiyonda görülebilen 210/120 mm Hg üstü kan basınçları hemen tedavi edilmelidir. Damar içine ilaçların verilebilmesi ve izlenebilmesi için hastanın hastaneye yatırılması gerekebilir.

Preeklampsili gebeler istirahat etmeli, yakından izlem için doktorlarına sık sık gitmelidir. Preeklampsi için tek gerçek çözüm doğurmaktır. Ancak, doğumu mümkün olduğu kadar erteleme, fetusun olgunlaşması için daha fazla zaman tanır. Bu erteleme hem bebek hem de gebe için ölümcül olabilecek nöbet geçirme ve organ hasarı riski ile dengelenmelidir.

İlgili sayfalar

Bu internet sitesinde
Hastalıklar:  Böbrek hastalığı, Diyabet,  Gebelik  

Başka bir internet sitesinde
National Heart, Lung, and Blood Institute: Prevent and Control High Blood Pressure: Mission Possible
National Heart, Lung, and Blood Institute: Your Guide to Lowering High Blood Pressure
National Heart, Lung, and Blood Institute: The DASH Eating Plan
American Society of Hypertension
Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure (JNC 7) Express
National Kidney Disease Education: Diabetes & High Blood Pressure, The two leading causes of kidney disease
National Kidney and Urologic Diseases Information Clearinghouse: High Blood Pressure and Kidney Disease
JAMA Patient Page: Hypertension

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirlebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılan Kaynaklar

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Pp 418.

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition]. Pp 939-940.

(Gözden geçirilme tartihi:30 Nisan 2008 ). Make the Kidney Connection, Diabetes & High Blood Pressure, The two leading causes of kidney disease. National Kidney Disease Education [On-line bilgiler]. .http://www.nkdep.nih.gov/resources/make_the_kidney_connection.htm http://www.nkdep.nih.gov. İnternet girişi: 9/30/08.

(Temmuz 2008). High Blood Pressure and Kidney Disease. National Kidney and Urologic Diseases Information Clearinghouse [On-line bilgiler]. .http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/highblood/index.htm .. http://kidney.niddk.nih.gov. İnternet girişi9/30/08.

(Ağustos 2008 ). High Blood Pressure, What is it? National Heart Lung and Blood Institute [On-line bilgiler]. .http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Hbp/HBP_WhatIs.html .. http://www.nhlbi.nih.gov. İnternet girişi:10/02/08.

Stevens, L. (25 haziran 2008). Hypertension. JAMA Patient Page v299 (24). [On-line bilgiler]. İndirilebilir PDF formatı:  http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/299/24/2914.pdf .. http://jama.ama-assn.org. İnternet girişi10/02/08.

(7 Ağustos 2008). High blood pressure (hypertension). MayoClinic.com [On-line bilgiler]. .http://www.mayoclinic.com/health/high-blood-pressure/DS00100 .. http://www.mayoclinic.com. İnternet girişi10/02/08.

Önceki derlemelerde kullanılan kaynaklar

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

(1995-2005). High Blood Pressure. Merck Manual of Medical Information Second Home Edition Online [On-line bilgiler]. .http://www.merck.com/mmhe/sec03/ch022/ch022a.html?qt=%22high%20blood%20pressure%22&alt=sh .. http://www.merck.com.

(Aralık 2003 ). Seventh Report of the Joint National Committee on Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure (JNC 7) Express [pp xiii and 2-21 of 52 pages]. National High Blood Pressure Education Program [On-line bilgiler]. İndirilebilir PDF formatı:  http://www.nhlbi.nih.gov/guidelines/hypertension/express.pdf .. http://www.nhlbi.nih.gov.

Ben-Joseph, E. & Gidding, S., Reviewed (Gözden geçirilme tarihi: Ağustos 2003 ). Hypertension (High Blood Pressure). TeensHealth, Nemours Foundation [On-line bilgiler]. .http://kidshealth.org/teen/diseases_conditions/heart/hypertension.html .. http://kidshealth.org.

What Are High Blood Pressure and Prehypertension? Your Guide to Lowering High Blood Pressure, NHLBI [On-line bilgiler]. .http://www.nhlbi.nih.gov/hbp/hbp/whathbp.htm .. http://www.nhlbi.nih.gov.

(Gözden geçirilme tarihi: 1 temmuz 2005 ). Diuretics Best First-step for High BP in Diabetics. MedlinePlus from Archives of Internal Medicine June 27 2005. [On-line bilgiler]. .http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/news/fullstory_25529.html .. http://www.nlm.nih.gov. Not :20/7/ 2005 tarihinden sonra bu kaynak internet ortamından çekilmiştir

(Ağustos 2004). What is High Blood Pressure? NHLBI [On-line bilgiler]. .http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Hbp/HBP_WhatIs.html .. http://www.nhlbi.nih.gov.

(Güncelleştirme tarihi: Eylül 2004). High Blood Pressure During Pregnancy. Familydoctor.org [On-line bilgiler]. .http://familydoctor.org/695.xml .. http://familydoctor.org.

(2004). Facts on High Blood Pressure. CDC, CVH Blood Pressure Fact Sheet [On-line bilgiler]. .http://www.cdc.gov/cvh/library/fs_bloodpressure.htm .. http://www.cdc.gov.

Bove, A., Reviewed ( Güncelleştirme tarihi: Aralık 2000). Essential Guide to Hypertension: Accurate Blood Pressure Readings. Medem Medical Library, AMA [On-line bilgiler]. .http://www.medem.com/medlb/article_detaillb.cfm?article_ID=ZZZVV6DWGLC&sub_cat=74 .. http://www.medem.com.

Mayo Clinic Staff (2005 March 29). Secondary high blood pressure: When another disease or condition is to blame. MayoClinic.com [On-line bilgiler]. .http://www.mayoclinic.com/invoke.cfm?id=HQ01345 .. http://www.mayoclinic.com.

Grayson, C., Reviewed (Gözden geçirilme tarihi: Eylül 2003). Understanding High Blood Pressure -- the Basics. WebMD [On-line bilgiler]. .http://my.webmd.com/content/article/54/61467.htm .. http://my.webmd.com.

(2005). About High Blood Pressure. American Heart Association [On-line bilgiler]. .http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=468 .. http://www.americanheart.org.

(2005). Your High Blood Pressure Questions Answered - Pulmonary Hypertension. American Heart Association [On-line bilgiler]. .http://www.americanheart.org/presenter.jhtml?identifier=3025172 .. http://www.americanheart.org.

Kasper DL, Braunwald E, Fauci A, Hauser S, Longo D, Jameson JL. Harrison's Principles of Internal Medicine. McGraw-Hill Professional; 16 edition (July 23