Diğer Adları
HIV
İnsan Bağışıklık Yetmezliği Virüsü
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 10 Temmuz 2017.

HIV nedir?


HIV (insan bağışıklık yetmezliği virüsü) AIDS'e (edinilmiş bağışıklık yetmezliği sendromu) neden olan virüstür. HIV vücudunuzun bağışıklık sistemini "öldürerek" veya yıkıma uğratarak vücudun enfeksiyonlara ve belli bazı kanserlere karşı savaşma yetisini zamanla yok etmektedir. AIDS tanısı konan kişiler virüsler, bakteri veya mantarlar gibi mikropların neden olduğu fırsatçı enfeksiyonlar denilen yaşamı tehdit edici hastalıklara yakalanabilmektedir.  Bu enfeksiyonlar genellikle sağlıklı kişileri hastalandırmazlar. HIV/AIDS hastaları ayrıca belli bazı kanserler, nörolojik bozukluklar ve değişik bazı rahatsızlıkları da geliştirme riski altındadır.

Belirtiler ve Bulgular

HIV, başlangıçta yorgunluk, baş ağrısı, ateş ve lenf düğümlerinde büyüme gibi özgün olmayan, soğuk algınlığına benzer belirtilere sahip akut bir rahatsızlığa neden olmaktadır. Bazı kişiler farkına varılabilir hastalık belirtileri geçirmeyecektir. Bu sırada virüs çok sayıda mevcut olup vücut içinde taşınmaktadır. HIV, CD4 T-hücreleri (yardımcı T hücreleri) denilen bağışıklık hücrelerini enfekte eder  ve yavaş yavaş sayılarını azaltır. Virüs beyin ve lenf düğümlerine yerleşir ve orada ileride uygulanacak tedavi sırasında bile kalır.

Hastanın bağışıklık sistemi  virüse karşı antikorlar oluşturarak akut HIV enfeksiyonuna yanıt verir. İnsanların çoğunda başlangıçtaki hastalık belirtileri  kısa bir süre sonra geçip gider. Hasta bir on yıl boyunca görünürde sağlıklı olabilirse de  HIV "sahne arkasında" halâ çoğalmakta ve CD4 T-hücrelerini yok etmektedir. Sonunda hastalıklı kişinin bağışıklık sistemi risk altına girecek ve sürekli büyüyen  lenf düğümleri, kilo kaybı, terleme, yinelenen maya mantarı enfeksiyonları, deri döküntüleri ve bellek kaybı veya konsantrasyon zorluğu gibi hastalık belirtileri ortaya çıkacaktır.

Doğumdan önce veya doğum sırasında HIV enfeksiyonu kapmış çocuklarda birkaç yıl içinde hastalık belirtileri oluşabilir. Gelişme geriliği yaşayabilir, sık sık rahatsızlanabilirler.

Ne zaman AIDS gelişmektedir?

AIDS terimi HIV enfeksiyonunun en ileri evresini ifade etmektedir. CD4 T-hücre sayınız 200'ün altına düştüğünde veya sizde HIV varsa ve Pneumocystis jirovecii (carinii) mikroorganizmasının neden olduğu pnömoni veya tüberküloz gibi AIDS ile ilişkili rahatsızlığınız olduğunda size AIDS tanısı konmaktadır. AIDS'li kişilerde fırsatçı enfeksiyonlar sıklıkla ağır seyretmekte ve bağışıklık sistemi vücudun belli bazı bakteriler, virüsler, mantarlar ve parazitlerle savaşıp onları yok edemeyecek kadar hasar gördüğünde sıklıkla ölümcül olmaktadır.

AIDS'li kişilerde fırsatçı enfeksiyonlar genellikle aşağıdaki hastalık belirtilerine neden olmaktadır:

  • öksürük ve nefes darlığı
  • kasılma nöbetleri ve koordinasyon eksikliği
  • ağrılı yutma veya yutma zorluğu
  • zihin bulanıklığı ve unutkanlık gibi zihinsel belirtiler
  • ağır ve inatçı ishal
  • ateş
  • görme kaybı
  • bulantı, karında kramp tarzında ağrı ve kusma
  • kilo kaybı ve aşırı yorgunluk
  • şiddetli baş ağrıları
  • koma

HIV nasıl bulaşır ?

HIV en çok aşağıdaki yollarla yayılmaktadır:

  • Enfeksiyon kapmış birisiyle seks yaparak. Virüs seks yaparken vücuda vajina, vulva, penis, rektum veya ağız dokusundan  içeri girebilir.
  • Kontamine (bulaşık) kanla temas yoluyla:  HIV enfeksiyon kanıtı açısından kan tarama testleri yapmadan  ve faktör 8 ve albümin gibi kan ürünlerinde HIV'i yok etmek için sıcakla muamele teknikleri kullanılmaya başlanmadan önce HIV kontamine kan veya kan bileşenlerinin nakliyle bulaşmaktaydı. Bugünlerde kan taramaları ve kan türevlerinin ısıyla muamelesi yoluyla bu nakillerle HIV'e yakalanma riski son derece düşüktür.
  • Kontamine iğne veya şırıngaların paylaşımı (örneğin uyuşturucuların damar içine (intravenöz) verilmesi sırasında): virüsle enfekte kişilerden çok küçük miktarlarda kanın bu yolla taşınması ile HIV bulaşmaktadır.  Ancak hastanın bir sağlık çalışanına (veya tersi olan sağlık çalışanından hastaya)  iğneler veya başka tıbbi aletlerin kazaen batması sonucu HIV bulaşması çok seyrek görülen bir olaydır.
  •  Gebelik veya doğum sırasında: HIV enfeksiyonu kapmış ve tedavi edilmemiş gebe kadınların yaklaşık dörtte biri ila üçte biri bebeklerine enfeksiyonu geçirecektir. Virüsle enfekte annelerin sütüyle bebeklere de HIV bulaşabilmektedir. Anne gebeliği sırasında AZT ilacını alırsa bebeğinin HIV enfeksiyonuna yakalanma olasılığını anlamlı derecede azaltabilir. Doktorlar anneleri AZT ile tedavi eder ve sezaryenle doğum yaptırırlarsa bebeğin enfeksiyon kapma olasılığı yüzde bire kadar düşebilir.
  • Frengi (sifilis), genital herpes, klamidya enfeksiyonu, bel soğukluğu (gonore) veya bakteriyel vajinozis gibi cinsel yolla bulaşan hastalıklara sahip olma enfekte kişilerle seks yaparken HIV enfeksiyonuna yakalanmaya daha fazla yatkınlığı ve yüksek riski göstermektedir.

Testler

Laboratuvar  Testleri

HIV/AIDS ile ilişkili testler hastanın HIV'e (antikorlar) yanıtının ölçümü veya virüsün ölçüm ve değerlendirmesini içerir. Testlerin çoğu hastanın kanı kullanılarak yapılır. HIV testinin amaçları:

  • HIV enfeksiyonunu taramak ve tanı koymak:- hastalığa maruz kaldıklarını düşünenler için gizli veya genel testler mevcuttur. Başlangıç testleri için sıklıkla parmak delinerek alınan az miktarda kan numunesi veya hastanın bağışıklık sistemi tarafından oluşturulan HIV antikorlarını tespit için ağız içinden alınan numuneler kullanır. Sıklıkla birkaç dakika içinde sonuçlar alınır. Ancak bir pozitif tarama testinin başka bir testle doğrulanması gerekir.
  • Hastanın kanında var olan virüs miktarını ölçme ve takip etme (virüs yükü)
  • Hastanın bağışıklama işlevini değerlendirme ve takip etme
  • Var olan ilaç tedavilerine HIV'in direncini değerlendirme

Spesifik testler aşağıdakileri içerebilir:

  • HIV antikor testi- HIV enfeksiyonu tanısı koymak için istenir
  • p24 protein testi- erken dönemde HIV enfeksiyonunu saptamak ve HIV virüsü açısından kan ürünlerini tarama amacıyla kullanılabilir.
  • HIV virüs yükü testi- kandaki HIV virüsü miktarını ölçer. Tedaviye başlama zamanına karar verebilmek için kandaki HIV virüsü miktarını ölçer. Tedavinin etkinliğini takip için belli aralıklarla istenir.
  • CD4 sayımı- kandaki CD4 T-hücrelerinin sayısını belirler. HIV tedavisine başlama zamanını tespit için düzenli aralıklarla bu test istenir. Ayrıca, tedaviyi, HIV'in seyrini ve bağışıklık sisteminin durumunu takip için de bu test istenmektedir.
  •  HIV genotipi direnç testi - hastada bulunan belli bir HIV suşu (suşlarının) mevcut antiretroviral ilaç tedavilerine dirençli olup olmadığını belirlemek için de bu test istenir. Başlangıçta tanı konmuş hastada hangi ilaçların (eğer varsa) dirençli olup olmadığını belirlemek için de bu test istenmektedir. Tedaviye başlandığı ve  değiştirildiği zaman veya tedavinin başarısız olduğuna ilişkin kanıtlar mevcutsa bu test istenir.
  • Fenotipik direnç testi- bazen birçok antiretroviral ilaca dirençli hastalarda tedavinin yönlendirilmesine yardımcı olmak için istenir. Bu test hastanın HIV suşunun (suşlarının) değişik antiretroviral ilaç konsantrasyonlarında çoğalıp çoğalamama durumunu  değerlendirir.

Fırsatçı enfeksiyonların tedavisini, komplikasyonlarını ve ilaç toksisitelerini belirlemek ve takip için başka laboratuvar testleri de yapılabilir.  Düzenli aralıklarla hastanın sağlık durumu ve organlarının fonksiyonlarını değerlendirmek için de testler istenebilir. Bazı testler belli bir HIV tedavisinin kullanımıyla ilişkili riskleri değerlendirme amacıyla istenmektedir. Örneğin, abacavir ilacı bazı hastalarda ağır aşırıduyarlılık reaksiyonuna neden olabilme potansiyeli taşımaktadır.  Bu ilacı almayı planlayan kişiler ilkin HLA-B*5701 gen aleli açısından test edilebilir. Test pozitif çıkarsa reaksiyon riski yüksek olduğundan başka bir ilacın kullanılması düşünülmelidir.

Laboratuvar testleri dışındaki tetkikler
Hastanın sağlık durumunu değerlendirmek için bazen bir röntgen tetkiki veya bir görüntüleme taraması gerçekleştirilebilir.

 

Korunma  

Halen HIV enfeksiyonunun tam olarak tedavisi mümkün değilse de korunmasız cinsel ilişki ve enjeksiyon iğnelerinin paylaşılması gibi yüksek riskli aktivitelerden kaçınma olguların çoğunu önleyebilmektedir. Hiçbir hastalık belirtisi olmayan kişilerde HIV enfeksiyonlarının belirlenmesine yardımcı olmak için rutin HIV antikor taraması önerilmiştir. Başkalarına bulaşmasını önlemek, hastalıklı kişilerin değerlendirmesi, takibi ve erken tedavisi için HIV enfeksiyonunda erken tanı önemlidir.

Gebelik sırasında HIV enfeksiyonuna yakalanmış annelerin tedavisi için doğumda önlem alma ve çocuğunu emzirmeden kaçınma enfeksiyonun anneden çocuğa geçme riskini minimal düzeye indirebilir.

Sağlık çalışanları eldiven takma ve iğne batmasından kaçınma gibi genel önlemlerle kendilerini HIV enfeksiyonundan koruyabilirler.

 

Tedavi

HIV ve AIDS tedavisinin hedefleri virüsün çoğalmasını saptanamayan düzeylere baskılamak, hastanın bağışıklık işlevini ve sağlığını korumaktır. Virüsün çoğalmasını baskılamak HIV mutasyonunu ve ilaca direnç gelişmesini önler veya engeller. Hastalığın ilerleyişini yavaşlatır, CD4 T hücre sayısının artmasını sağlayarak bağışıklık fonksiyonunu iyileştirir. İlaç tedavisinin yan etkileri ve toksisitesi gibi komplikasyonların ve fırsatçı enfeksiyonların tedavisi de önemlidir.

HIV/AIDS tedavisinin göz önüne alınacak iki önemli yönü vardır. Birincisi tedaviye başlama zamanı,  ikincisi hangi spesifik ilaçların reçetelendirileceğidir. Sağlık ve Beşeri Hizmetler Dairesi Erişkin ve Ergenler için Antiretroviral İlaç Kılavuzları Paneli (Department of Health and Human Services (DHHS) Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents) HIV hastasında AIDS ile karakterize bir rahatsızlık olduğunda veya CD4 T-hücre sayıları 200 hücre/mm3'ün altına düştüğünde tedaviye başlanmasını önermektedir. Ayrıca CD4-T hücre sayıları 200-350 hücre/mm3 arasında ise tedavinin düşünülmesini, hastada aşağıdaki durumların varlığında CD4 T-hücre sayısına bakılmaksızın tedaviye başlanmasını tavsiye etmektedir:

Normalde tedavi kriterlerine uymayan gebe kadınlar bebekleri doğduktan sonra ilaç tedavisine devam edip etmemeyi düşünebilir. Diğer olguların çoğunda hastada tedaviye başladıktan sonra hastanın yaşamı boyunca tutarlı bir şekilde tedaviye uyması önem taşır. Tedavide kesintiler virüs miktarında artışlara (virüs yükü) yol açabildiği gibi ilaca direnç gelişme riskini yükseltebilir, bağışıklama fonksiyonunu zayıflatarak hastalığın ilerlemesina fırsat tanır.

İlaç seçimi
HIV enfeksiyonunun kaynağına bağlı olarak hasta başlangıçta ilaca duyarlı veya dirençli bir HIV suşuna sahip olabilir. HIV çoğalırken ve ilaçla tedavi sırasında kolayca mutasyona (değişime) uğradığından enfekte kişi karma bir HIV "toplumuna" sahiptir.  İlaç tedavisi uygulanmazsa ilaca hassas "doğal tip"  baskındır. Hasta HIV ilaçlarıyla tedavi edildikçe virüs topluluğu değişir, ilaca duyarlı doğal virüs tipi azalırken ilaca dirençli virüs sayısı artar. Virüsün çoğalmasını ve ilaca dirençli HIV'i önlemek veya minimal düzeye indirmek için birden fazla ilaç kombinasyonuyla tedavi yapılır.

Halen HIV/AIDS tedavisi için kullanılan birkaç antiretroviral ilaç sınıfı mevcuttur. Hastalar farklı sınıflardan en azından iki ilaç alırlar. Üç veya daha fazla sayıda antiretroviral ilaç kombinasyonlarına HAART (yüksek derecede etkili antiretroviral tedavi) denilmektedir. Komplikasyonlar, eşlik eden enfeksiyonlar, mide-bağırsak rahatsızlığı gibi ilaç yan etkileri için ilave ilaçlar reçetelendirilebilir. Tercih edilen tedavi rejimleri mevcut olmasına rağmen verilen spesifik ilaçlar bireye ve enfeksiyonlarının etkeni HIV suşuna (suşlarına) göre ayarlanmalıdır. Hastaya ilk kez HIV tanısı konduğunda  ve yine tedaviye başlamadan önce  hasta genellikle HIV ilacına direnç açısından değerlendirilir.

Tedavi başarısızlığında ise ilaç tedavileri yeniden değerlendirilir ve gerekirse değiştirilir. Tedavi başarısızlığı kişinin aldığı ilaçlardan biri veya daha fazlasına direnç gelişmesi veya vücudunun ilacı (ilaçları) emme ve metabolize etme yetisinde değişiklik olduğu anlamı taşır.

HIV/AIDS hastalarının değişen gereksinmelerine ilaçları adapte etmek için doktoru (doktorları) tarafından yakından takibi gerekecektir. Bir veya birden fazla ilaca veya ilaç sınıflarına direnç geliştirmiş kişilerin tedavisi zorlaşabilir. Sürekli yeni  HIV/AIDS ilaç tedavileri geliştirilmekte ve klinik kullanıma sunulmaktadır.

Sık Sorulan Sorular

1. HIV için test edilmem gerekip gerekmediğini nasıl bilebilirim ?

Aşağıdaki durumlarda testten geçmeyi düşünün:

2. HIV test sonuçlaı ne derece gizlidir ?

HIV durumunuz diğer tıbbi rahatsızlıklar ve test sonuçları gibi korunma altında olup yazılı izniniz olmaksızın arkadaşlar, aile veya işverenlerle paylaşılamaz. HIV durumunuz sizi tedavi etmek için "bilgi sahibi olması gereken" sağlık bakımını üstlenenler tarafından paylaşılabilir. Yine HIV insidansını belirlemek ve uygun önlemler ve bakım hizmetleri sağlamak için yeni HIV olgularının tümü resmi ve yerel sağlık birimlerine tanımlanmış özel kodlarla bildirilir.

3. Sonuçlarımdan kimseye söz etmeli miyim?

Etmelisiniz. HIV testiniz pozitifse, hem sağlık bakımınızı üstlenene hem de şimdiki ve gelecekteki cinsel ilişki kurduğunuz kişilere ve/veya ortak şırınga veya iğnesini paylaştığınız kişilere söylemeniz önemlidir. 

4. Kan bağışıyla HIV/AIDS kapabilir miyim?

Hayır. Steril iğneler kullanıldığından kan bağışı yapmak çok güvenlidir.

İlgili sayfalar

Bu internet sitesinde

Testler: HIV antikor testi, CD4 sayımı, HIV genotip direnç testi, HIV viral yük, p24 antijen

Tarama: Gebelik, Yenidoğan, Ergenler, Genç Erişkinler, Erişkinler, Erişkinler 50+

Başka internet sitelerinde
Centers for Disease Control and Prevention: HIV/AIDS
UNAIDS, The Joint United Nations Programme on HIV/AIDS
U.S. Department of Health and Human Services, AIDSinfo
CDC MMWR: Revised Recommendations for HIV Testing of Adults, Adolescents, and Pregnant Women in Health-Care Settings
AIDS.gov
National Institute of Allergy and Infectious Diseases, Division of Acquired Immunodeficiency Syndrome
CDC: Living with HIV/AIDS
CDC HIV/AIDS Facts: HIV/AIDS in the United States


Makalenin Kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun. toplu deneyimlerine dayanmaktadır. Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup inceleme sonucu güncelleştirlebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.


Bu Derlemede kullanılan Kaynaklar

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (© 2007). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 23-27, 535-538, and 1036-1037.


Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Pp 487-490.

Wu, A. (2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, Fourth Edition. Saunders Elsevier, St. Louis, Missouri. Pp 1595-1596.

(2008 January 29). New Report Provides Information on HIV Prevalence in the U.S. Household Population. CDC Press Release [On-line information]. Available online at http://www.cdc.gov/od/oc/media/pressrel/2008/r080129.htm. Accessed on 4/12/08.

(2008 February 7, Updated). AIDS/HIV, What are AIDS and HIV? National Institute of Child Health and Human Development [On-line information]. Available online at http://www.nichd.nih.gov/health/topics/aids_hiv.cfm. Accessed on 4/12/08.

(2007 January 2, Modified). How HIV Tests Work. CDC [On-line information]. Available online at http://www.cdc.gov/hiv/topics/testing/resources/qa/tests_work.htm. Accessed on 4/12/08.

(2008 April 10, Updated). Neurological Complications of AIDS Fact Sheet. National Institute of Neurological Disorders and Stroke [On-line information]. Available online at http://www.ninds.nih.gov/disorders/aids/detail_aids.htm. Accessed on 4/12/08.

(2008 February 21, Updated). HIV/AIDS. National Institute of Allergy and Infectious Diseases, Division of Acquired Immunodeficiency Syndrome [On-line information]. Available online at http://www3.niaid.nih.gov/healthscience/healthtopics/HIVAIDS/default.htm. Accessed on 4/12/08.

Branson, B., Duffus, W. and Jordan, W. (2008 March 31). Opt-out HIV Testing as a Public Health Tool. Medscape [On-line CME/CE]. Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/572209 through http://www.medscape.com.

Hernández, D. and Frye, R. (2007 June 11, Updated). Human Immunodeficiency Virus Infection. eMedicine [On-line information]. Available online at http://www.emedicine.com/ped/TOPIC1027.HTM through http://www.emedicine.com. Accessed on 4/12/08.

(2008 January 29). Panel on Antiretroviral Guidelines for Adults and Adolescents Guidelines for the use of antiretroviral agents in HIV-1-infected adults and adolescents. Department of Health and Human Services. January 29, 2008; 1-128. [On-line information]. PDF available for download at http://www.aidsinfo.nih.gov/ContentFiles/AdultandAdolescentGL.pdf through http://www.aidsinfo.nih.gov. Accessed on 5/4/08.

(May 8, 2008). Centers for Disease Control and Prevention. HIV Infection Reporting. Available online at http://www.cdc.gov/hiv/topics/surveillance/reporting.htm. Accessed August 2008.

(August 3, 2008). Centers for Disease Control and Prevention. HIV/AIDS in the United States. Available online at http://www.cdc.gov/hiv/resources/factsheets/us.htm. Accessed August 2008.

Önceki derlemelerde kullanılan kaynaklar

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

Janice K. Pinson MT, MBA. Molecular Business Strategies, Birmingham, MI.