Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 10 Temmuz 2017.

Nedir?


İdrar yolu enfeksiyonu (İYE) idrar yolunun bir veya birden fazla bileşeninin enfeksiyonudur. İdrar yolu iki böbrek,iki üreter, bir mesane ve bir dış idrar yolundan (üretra'dan) ibarettir. Böbrekler göğüs kafesinin altında, sırttta bulunan fasulye şeklindeki organlardır. Kandan atıkları süzer ve atıkları, fazla suyu vücuttan dışarı idrarla atarlar. İdrar böbreklerden idrar boruları (üreterler) yoluyla mesane içine gönderilir. Mesane kısa bir süre idrarı depolayan içi boş kas yapısında bir organdır. İdrar biriktikçe mesane gerilir ve bir noktada giderek artan basıncı gidermek için vücuda sinyal gönderir. Mesane çıkımındaki kas yapısındaki büzücü (sfinkter) kapak gevşer, mesane kasılarak idrarı üretra yoluyla vücut dışına atar.

Kapsayıcı bir terim olan İYE sık sık kullanılmasına rağmen idrar yolu enfeksiyonu etkilenmiş idrar yolu bölgesine göre tanımlanabilir. Üretranın iltihaplanması ve/veya enfeksiyonuna üretrit denmektedir. Mesane hastalığına sistit denmektedir. Bir veya iki böbreğin birden iltihaplanması veya enfeksiyonuna piyelonefrit denmektedir.

İdrar normalde mikroorganizma içermez ancak tıkanıklık olduğunda vücuttan atılamaz ve bakterilerin çoğalması için iyi bir ortam sağlar. İdrar yolu enfeksiyonlarının çoğu üretra ağzına giren bakterilerle ilişkilidir. Bakteriler üretra duvarlarına yapışarak çoğalır, üretradan yukarıya mesaneye doğru hareket eder. İdrar yolu enfeksiyonlarının çoğu alt idrar yolunu (üretra ve mesane) etkilemekte, acil idrar yapma hissi, idrar yaparken yanma gibi yakınmalara neden olmaktadır. Bu enfeksiyonların çoğunun komplike olmadığı, kolayca tedavi edildiği düşünülür. Ancak sorun ele alınmazsa enfeksiyon üreterler yoluyla böbrekler içine yayılabilir. Böbrek enfeksiyonu daha tehlikeli olup kalıcı böbrek hasarına yol açabilir.  Bazı olgularda idrar yolu enfeksiyonu kan dolaşımında enfeksiyona (sepsisseptisemi) yol açabilidiği gibi yaşamı tehdit edici olabilir. Nadiren kan dolaşımındaki enfeksiyon böbrekleri enfekte etmektedir.

Çeşitli bakteriler idrar yolu enfeksiyonuna neden olabilmekle birlikte çoğu mide-bağırsak yolunda ve normalde dışkıda bulunan ve en sık görülen bakteri olan Escherichia coli' ye bağlıdır. idrar yolu enfeksiyonuna neden olabilen diğer bakteriler proteus, klebsiella, enterokoklar ve stafilokoklardır. Bazen idrar yolu enfeksiyonunun nedeni Candida albicans gibi bir etkene bağlı olabilir. Üretrit ise sıklıkla herpes, klamidya veya gonore (bel soğukluğu) gibi cinsel yolla bulaşan bir hastalıkla ilişkilidir.

İdrar yolu enfeksiyonları sık görülmektedir.  Her yaştan insanı etkileyebilmesine rağmen kadınların İYE'e yakalanma olasılığı daha yüksek olup kadınların yaklaşık % 40'ı ve erkeklerin % 12'si yaşamlarında en azından bir kez idrar yolu enfeksiyonuna yakalanmaktadır. Kadınların üretrası daha kısa olduğu, anüs ve vajinaları üretraya oldukça yakın olduğu için İYE'e yatkınlıklarının kısmen anatomik olduğu düşünülmektedir. İdrarın geçişini yavaşlatan, tıkayan veya  idrar yoluna bakterileri sokan herhangi birşey kişinin idrar yolu enfeksiyon riskini yükseltebilmektedir. Bir İYE gelişme riskinin yükselmesine neden olan anormallikler:

  • Üretra veya üreterleri daraltan anatomik sorunlar
  • İdrar retansiyonu (mesane tam olarak boşalamaz)
  • Mesaneden üreterlere anormal olarak idrar geri kaçışı (vezikoüreteral reflü)
  • Böbrek taşları
  • Özellikle uzun süreli mesane kateterizasyonu
  • Omurilik yaralanmaları
  • Diyabet- Bağışıklık sisteminde değişikliklere ve böbrek hasarına neden olur; sıklıkla idrara glukoz geçmesine yol açarak bakterilerin çoğalmasını teşvik eder.
  • Böbrek hastalığı
  • Böbrek nakli
  • Bağışıklık sistemini baskılayan herhangi bir hastalık
  • Erkeklerde büyük bir prostat idrar akışını engelleyebilir.

Belirti ve Bulgular

 

İdrar yolu enfeksiyonu belirtileri değişiklik göstermesine rağmen birçok kişi aşağıdaki sorunları yaşayacaktır:

  • Güçlü ve kalıcı bir idrar yapma arzusu
  • İdrar yaparken yanma hissi
  • Bulanık, keskin kokulu idrar
  • Bel ağrısı

İdrar yolu enfeksiyonları olanlar karınlarının alt bölümlerinde baskı hissi duyabilir ve idrarlarında küçük miktarlarda kan olabilir. Bu enfeksiyonlar daha şiddetliyse ve/veya böbreklere yayılmışsa yan ağrısı, yüksek ateş, titreme, bulantı veya kusmaya neden olabilir. Enfeksiyon kana yayıldığı zamanlarda da  (sepsis) yüksek ateş görülebilmektedir. Bazıları idrar yolu enfeksiyonuyla birlikte zihinsel değişiklikler ve zihin bulanıklığı  yaşayabilirken, bazılarında herhangi bir belirti görünmeyebilir.

Olguların çoğunda İYE'ler akut ve komplike olmamış enfeksiyonlardır. Tedavi edildiklerinde belirtiler bir-iki gün içinde geçer. Böbreklere yayılan İYE'ler ise özellikle yaşlılar ve çok küçük çocuklarda kalıcı böbrek hasarına neden olabilirler. Böbrek yetmezliği ve septisemi yaşamı tehdit edici olabilir. İYE'ler acil tedavi ve sıklıkla hastaneye yatmayı gerektirir. Gebe kadınlarda bir İYE erken doğuma yol açabildiği gibi kan basıncının yükselmesine de neden olabilmektedir. Erkeklerde bir İYE, tedavisi zorlaşabilen prostat enfeksiyonu ve iltihaplanmasına neden olabilir.

Testler

Rutin Laboratuvar Testleri
İdrar yolu enfeksiyonlarının çoğu idrar tahlili yapılarak saptanmakta ve sonra idrar kültürü ile doğrulanmaktadır. Enfeksiyon etkeni patojenik bakteriler mevcutsa, doktorun seçtiği antibiyotiğin enfeksiyona neden olan mikroorganizmayı etkinlikle tedavi edeceğinden emin olmak için duyarlılık testi (Antibiyogram)  yapılır.

İdrar tahlili : Numunenin kirlenmesini minimal düzeye indirmek için temiz (orta akım) idrar numunesi almak önemlidir. İdrar tahlilinde beyaz (WBC-lökositler) ve kırmızı (RBC-eritrositler) kan hücreleri, nitritler ve bakteriler bir idrar yolu enfeksiyonuna işaret edebilir.

İdrar Kültürü:  İdrar numunesi ince bir besleyici jel (agar plağı) üzerine ekilir ve daha sonra 24-48 saat inkübe edilir. Agar üzerinde üreyen bakteri sayılır ve tanımlanır. Genellikle o kişide idrar yolu enfeksiyonu varsa ortamda saptanacak bir bakteri tipi kolonisinde çok sayıda bakteri bulunacaktır. Üç veya daha fazla bakteri türü mevcutsa (veya bir kadında laktobasiller veya difteroitler gibi vajinal bakteriler varsa) bu numunenin kirlendiği düşünülür ve bu kültürle daha fazla çalışılmaz. Hastalık belirtileri devam ederse yeni bir numunenin verilmesine gerek duyulabilir. Bir bakteri belirgin derecede yüksek sayılarda çoğalırsa antibiyogram testi yapılır.  Bu test bir agar plağı içine konan farklı antibiyotik disklerinin bakterilerin çoğalmasını engelleme yetisine bağlı olarak hangi antibiyotiklerin hastalıklı kişide en iyi sonucu vereceğini öngörür.

Enfeksiyonun  takibi için kullanılan laboratuvar testleri
Doktor, kan dolaşımına yayılabilen bir İYE'den kuşkulandığında kan kültürü isteyebilir. Doktor hastalık belirtilerinin klamidya enfeksiyonu veya bel soğukluğu (gonore) gibi cinsel yolla bulaşan bir hastalıkla (CYBH) ilişkili olabileceğinden kuşkulanıyorsa, bir veya birden fazla sayıda CYBH için test yapılmasını isteyebilir.

Yinelenen veya kronik idrar yolu enfeksiyonlarında kan şekeri (diyabet kontrolü için) veya BUN ve kreatinin (böbrek fonksiyonunu değerlendirmek için) gibi başka laboratuvar testleri de yapılabilir

Kan Kültürü. Normalde steril olan kanda herhangi bir bakterinin varlığını araştırmak için iki kan numunesi alınır. Kan numuneleri  oda sıcaklığında bir özel besiyerinde bekletilir ve düzenli aralıklarla bakteri çoğalması açısından incelenir. Kişi idrar yolu enfeksiyonuna bağlı kan zehirlenmesi (sepsis) geçiriyorsa hem kan hem de idrar kültürlerinde aynı mikrop bulunur. Duyarlılık testi hem kan hem de idrarda bulunan enfeksiyon etkenini (patojeni) hangi antibiyotiğin ortadan kaldıracağına ilişkin bilgi sunacaktır.

Laboratuvar Testleri dışındaki tetkikler
Yapısal anormallikler ve/veya altta yatan hastalık veya rahatsızlıkları araştırmak için görüntüleme tarama testleri ve özel radyolojik yöntemler de kullanılabilir. Hastada yinelenen veya kronik idrar yolu enfeksiyonu varsa aşağıdaki prosedürlerden biri veya birden fazlası istenebilir. Her biri doktora farklı bilgiler verir.

Böbrek ve mesane ultrasonografisi - mesane ve böbrek yapılarını belirlemek için ses dalgalarını kullanır. 

İşeme sistoüretrogramı (VCUG) - mesane dolarken ve boşalırken üretra ve mesaneyi inceleyen görüntüleme yöntemidir.

Nükleer taramalar - Mesane ve böbreklerin işlev ve şekillerini incelemek için birkaç tipi kullanılabilir. Her bir taramada bir toplardamar içine bir radyoaktif boya enjekte edilir.  Boya böbreklerden mesaneye giderek herhangi bir yapısal bozukluğun görüntülenmesini sağlar.

Sistoskopi  - yaklaşık bir saman çöpü çapında esnek bir tüp üretradan mesaneye doğru itilir. Sistoskopi doktorun üretra ve mesanenin iç yüzeyini görmesini sağlar. Tıkanıklıklar ve anormalliklerin tanımlanmasına yardımcı olabilir. Taş varsa, taşın çıkartılması veya lazerle küçük parçalara ayrılmasına olanak tanıyabilmek için sistoskop içine başka aletler yerleştirilebilir. Bu taşların ezilerek parçalanmasına litotripsi denmektedir. Sistoskop kullanılarak idrar ve doku numunesi alınabilir.

İntravenöz piyelogram (IVP) - idrar yollarını bir bütün olarak incelemek için kullanılır. Toplardamar içine böbreklerden mesaneye giden bir ışın geçirmez (opak) madde verilir.  Bir dizi görüntü alınarak tıkanıklıklar veya yapısal anormallikler ortaya çıkartılabilir.

Korunma

Bir idrar yolu enfeksiyonundan korunma idrarın idrar yolunda akışını sürdürmeye ve bakterilerle üretranın  enfeksiyon kapmasından kaçınmayı içerir. Öneriler:

  • İdrar yolunu temizlemek için her gün bol miktarda su için
  • İdrarınızı uzun süre tutmayın, gereksinme duyduğunuzda idrarınızı yapın.
  • Dışkılamadan sonra dışkı bakterilerini dış idrar yolundan uzaklaştırmak için önden arkaya doğru temizlik yapın.
  • Üretrayı tahriş eden maddelerden kaçının- sık sık idrar yolu enfeksiyonu geçirmeye eğilimliyseniz köpük banyolarından kaçının. Duşta yıkanın ve sabunu iyice yıkayarak temizlenin.
  • Cinsel birleşmeden sonra idrarınızı yapın. Böylece dış idrar yoluyla temasa gelebilen bakterilerin yıkanarak temizlenmesine yardımcı olunabilir.
  • Sıkı giysilerden sakının ve pamuklu kumaştan iç çamaşırı giyin- pamuklu kumaşlar dokunun havalanmasını sağlar ve bazı sentetik kumaşlar gibi nemi tutmaz.
  • Kızılcık şurubu için- Bazı doktorlar hastalarına kızılcık şurubu içmelerini önermektedir. Bakterilerin dış idrar yolunun duvarlarına yapışmasını önlemeye yardımcı olabilir.

Tedavi

İdrar yolu enfeksiyonu genellikle antibiyotik kürüyle tedavi edilir.  İlaç tedavisinin tipi, dozu ve süresi aşağıdaki hususlara bağlı olacaktır:

  • Mevcut spesifik bakteri/bakterilerin türüne
  • Bakterilerin hangi ilaca/ilaçlara duyarlı olduğuna
  • İdrar yolu enfeksiyonunun yaygınlık derecesine
  • Hastanın sağlık/alerjik durumuna
  • Kişinin sık sık idrar yolu enfeksiyonu geçirip geçirmediğine
  • Enfeksiyonun akut veya kronik olup olmadığına
  • Antibiyotiğin koruyucu önlem olarak veya mevcut enfeksiyonu tedavi amacıyla kullanılmakta olup olmadığına
  • Enfeksiyonun kan dolaşımına yayılıp yayılmadığına

Komplike olmuş veya yinelenen idrar yolu enfeksiyonunda, enfeksiyon birden fazla sayıda bakteriyle oluşabilir. Bu halde doktorun enfeksiyona neden olan bakterilerin tümüyle oluşan enfeksiyonu tedavi edecek antibiyotik veya antibiyotik kombinasyonunu seçmesi gerekecektir.  Enfeksiyon böbreklere yayılmışsa hasta birkaç ay tedaviye gerek duyabilir. Prostat enfeksiyonu olmuş erkek hasta için de bu tedavi yaklaşımı geçerlidir.

Kişi özellikle sık sık enfeksiyon geçirmeye eğilimliyse ve/veya böbrek hasarına karşı savunmasızsa doktor sürekli veya riskin arttığı dönemlerde koruyucu antibiyotikler kullanılmasını önerebilir.

Enfeksiyon, klamidya enfeksiyonu veya bel soğukluğu gibi cinsel yolla bulaşan bir hastalığa bağlıysa doktor bu etkenlere karşı etkili olduğu kanıtlanmış spesifik ilaçlar reçetelendirecektir. Kişi cinsel açıdan aktif ve sık sık idrar yolu enfeksiyonu geçiriyorsa nedeni partnerindeki belirti vermeyen asemptomatik bir enfeksiyon olabilir. Bazı olgularda her iki partnerin de tedavi edilmesi gerekecektir. Bazı antibiyotikler doğum kontrol haplarının etkinliklerini azaltabildiğinden oral doğum kontrol hapları kullanan kadınlar doktorlarıyla bu konuyu konuşmalıdır.  

Kadın hasta birkaç gün antimikrobiyal tedavi altındaysa ishal veya vajinada mantar enfeksiyonu gelişebilir. İlaçlar iyi/normal bakterileri öldürdüğü ve vücutta bakterilerin dengesini bozduğu için bu mantar enfeksiyonları ortaya çıkmaktadır. Bu durumda ilave tedavi gerekebilir.

Bazen altta yatan yapısal anormallik, taş, tıkanıklık, hastalık veya anormallik düzeltilene kadar yinelenen veya kronik idrar yolu enfeksiyonu oluşacaktır. Bazı hastalıklar için altta yatan sorunu düzeltme amacıyla cerrahi girişim gerekebilir.

İlgili Sayfalar

Bu internet sitesinde
Testler:  İdrar tahliliİdrar kültürüKan kültürü KlamidyaGonore
Hastalıklar: Böbrek Hastalığı

Başka bir internet sitesinde
FamilyDoctor.org: Urinary Tract Infections in Women 
KidsHealth.org: Urinary Tract Infections
National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases (NIDDK) 
NIDDK, National Kidney and Urologic Diseases Information Clearinghouse: Your Urinary System and How it Works
UrologyHealth.org, American Urological Association Foundation: Urinary Tract Infections in Adults

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Pagana, K. D. & Pagana, T. J. (© 2007). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 981-983

Wu, A. (© 2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, 4th Edition: Saunders Elsevier, St. Louis, MO. Pp 1621-1622.

Forbes, B. et. al. (© 2007). Bailey & Scott’s Diagnostic Microbiology, 12th Edition: Mosby Elsevier Press, St. Louis, MO. Pp 842-855.

(Updated 2008 May 1). Urinary Tract Infection, Frequently Asked Questions. Womenshealth.gov [On-line information]. Available online at http://womenshealth.gov/faq/urinary-tract-infection.cfm through http://womenshealth.gov. Accessed April 2009.

(© 2008). Screening for Asymptomatic Bacteriuria in Adults: U.S. Preventive Services Task Force Recommendations. Annals of Internal Medicine, Summaries for Patients [On-line information]. PDF available for download at http://www.annals.org/cgi/reprint/149/1/I-37.pdf through http://www.annals.org. Accessed April 2009.

(Reviewed 2002 December). Urinary Tract Infections in Adults. American Urological Association Foundation, UrologyHealth.org [On-line information]. Available online at http://www.urologyhealth.org/search/index.cfm?topic=147&search=UTI&searchtype=and through http://www.urologyhealth.org. Accessed April 2009.

(Reviewed 2007 December). Urinary Tract Infections in Children. American Urological Association Foundation, UrologyHealth.org [On-line information]. Available online at http://www.urologyhealth.org/pediatric/index.cfm?cat=07&topic=146 through http://www.urologyhealth.org. Accessed April 2009.

Rahn, D. (2008 November 12). Urinary Tract Infections: Contemporary Management. Medscape from Urol Nurs. 2008;28(5):333-341 [On-line information]. Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/583060 through http://www.medscape.com. Accessed April 2009.

Stokowski, L. (2009 February 3). Preventing Catheter-Associated Urinary Tract Infections. Medscape Nurses [On-line information]. Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/587464 through http://www.medscape.com. Accessed April 2009.

Cunha, B. et. al. (2008 June 12). Urinary Tract Infection, Females. Emedicine [On-line information]. Available online at http://emedicine.medscape.com/article/233101-overview through http://www.medscape.com. Accessed April 2009.

Cunha, B. (2008 June 25). Urinary Tract Infection, Males. Emedicine [On-line information]. Available online at http://emedicine.medscape.com/article/231574-overview through http://www.medscape.com. Accessed April 2009.

Önceki gözden geçirmede kullanılan kaynaklar

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

(2002). Urethritis. Hendrick Health System, AccessMed Health Information Library [On-line information]. Available online at http://www.ehendrick.org/healthy/001424.htm through http://www.ehendrick.org.

(2002 July). Urinary Tract Infections in Adults. NIDDK, NIH Publication No. 02-2097 [On-line information]. Available online at http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/utiadult/index.htm through http://kidney.niddk.nih.gov.

(2002 March). Your Urinary System and How it Works. NIDDK, NIH Publication No. 02-3195 [On-line information]. Available online at http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/yoururinary/index.htm through http://kidney.niddk.nih.gov.

(2001 April). Cystoscopy and Ureteroscopy. NIDDK, NIH Publication No. 01-4800 [On-line information]. Available online at http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/cystoscopy/index.htm through http://kidney.niddk.nih.gov.

(2002 August 02). Urinary tract infection. MayoClinic.com [On-line information]. Available online at http://www.mayoclinic.com/invoke.cfm?id=DS00286 through http://www.mayoclinic.com.

(2003 April). Vesicoureteral Reflux. NIDDK, NIH Publication No. 03-4555 [On-line information]. Available online at http://kidney.niddk.nih.gov/kudiseases/pubs/vesicoureteralreflux/index.htm through http://kidney.niddk.nih.gov.

(2003 August 05, Updated). Urinary Tract Infections. ACOG, Medical Library [On-line information]. Available online at http://www.medem.com/MedLB/article_detaillb.cfm?article_ID=ZZZ1LJ5770D&sub_cat=2008 through http://www.medem.com.

(2001). Urinary Tract Infections in Children. Familydoctor.org [On-line information]. Available online at http://familydoctor.org/handouts/272.html through http://familydoctor.org.

(2000). Urinary Tract Infections During Pregnancy. Familydoctor.org [On-line information]. Available online at http://familydoctor.org/handouts/497.html through http://familydoctor.org.

Saberi, P. (2002 February 4, Updated). Urinary tract infection – chronic or recurrent. MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000505.htm.

Kang, Y. (2002, May 25, Updated). Catheter-associated UTI. MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000483.htm.

Parsons, C. (2002, July 30, Updated). Kidney infection (pyelonephritis). MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000522.htm.

Angelo, S. (2002, October 31, Updated). Recurrent cystitis. MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000515.htm.

Greene, A. (2002, March 3, Updated). Urinary tract infection (cystitis). MEDLINEplus Health Information Medical Encyclopedia [On-line information]. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000521.htm.