Diğer Adları
Diyare
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 10 Temmuz 2017.

Nedir?

İshal (Diyare) mide-bağırsak bozukluklarının sık görülen bir belirtisidir. Sık sık yumuşak dışkılama ile karakterize olup karın ağrısı, kramplar, bulantı ve yorgunluk diyareye eşlik edebilir. Bazen dışkıda kan ve/veya mukus olabilir. Erişkinlerin çoğu her yıl genellikle akut ve kendi ile sınırlı  birkaç sorunsuz hafif ishal atağı geçirirler. Ancak ağır akut ve kronik ishal özellikle çok küçük çocuklar ve yaşlılar için tehlikeli olabilmektedir.  İshal ağır derecede olup birkaç hafta devam ettiğinde vücudun susuz kalmasına (dehidratasyon) ve elektrolit dengesizliğine yol açabilmektedir.  Hastaların bir bölümünde hastaneye yatışı gerektirebilir  Bebeklerde bir veya iki gün içinde vücut önemli oranda susuz kalabilir.

Sık görülen nedenler

 akut ve kronik ishalin (diyarenin) enfeksiyona bağlı olan ve olmayan birçok nedeni mevcuttur. Virüs, bakteri ve parazit enfeksiyonlarına bağlı ishaller birkaç gün ila birkaç hafta sürmesine karşın bazıları daha uzun sürerek bağışıklık sistemi baskılanmış olanlarda (örn: (örn: HIV/AIDS, kanser veya  organ nakledilenler) kronik ishale neden olurlar. Bu diyare kaynakları bulaşıcıdır. Dışkı ile virüs, bakteriler veya parazitler atılır ve insandan insana kirlenmiş yüzeyle oral temas sonucu geçer. Enfeksiyon en sık kirlenmiş besinleri yeme veya suyu içme yoluyla bulaşır.

Kişi enfeksiyon kaptığında hijyen kurallarına (özellikle elleri iyice yıkama)  dikkatle uymazsa bunu başkalarına da geçirebilir. Bu durum enfeksiyon kapmış çocuklarla ev halkının temasında, günübirlik bakım evleri ve huzurevlerinde özellikle sorun oluşturmaktadır.  Bazen bir bakteri veya parazit enfeksiyonu salgını geriye dönük olarak bir restoran veya piknikte tek bir yiyecekle ilişkilendirilebilir.  Bazen kirlenmiş su kaynağına bağlı olabilir.

Özellikle gelişmekte olan ülkelere yapılan yolculuklar sıklıkla virüs, bakteri ve parazit enfeksiyonlarına maruz kalma riskini artırmaktadır. Mikroplarla kirlenmiş buz küpleri, taze meyve salatası, seyyar satıcının tezgâhından alınmış besin maddeleri gibi basit kaynaklar hastalığa neden olabilmektedir.

Akut ishalin sık görülen nedenleri:

Parazitler: Sık görülen parazitler Giardia lamblia (giardia) ve Entamoeba histolytica (E. histolytica) ve Cryptosporidium parvumdur.  Bu tek hücre parazitleri dağ akarsuları ve göllerde bulunmakta olup yüzme havuzları, sıcak oturma banyoları ve bazen kamuya açık su kaynaklarına bulaşabilmektedir.  Yuvarlak solucanlar veya (tenya) şeritler de bazen enfeksiyonlara neden olabilmektedir.

Dünyanın diğer bölgelerinde, özellikle gelişmekte olan ülkeler ve sıcak iklimlerde hastalığa neden olan (patojenik ) bakteriler ve çok daha değişik parazitlere rastlanır. Parazitler yassı, yuvarlak , kancalı kurtları içerir. Ziyaretçiler genellikle parazitlerin  yumurtalarıylabulaşmış bir şeyler yiyip içmekle enfeksiyon kaparlarsa da bazı parazitler deri içine de nüfuz edebilir.

Virüsler: Rotavirüs çocuklarda şiddetli ishalin en sık görülen nedenidir. Diğer virüsler Norwalk, norovirüsler (Norwalk virüsüne benzer virüsler), adenovirüsler, kalsivirüsler, sitomegalovirüs (CMV) ve  HIV’i içerir. Bu virüsler bulaşık içme sularını içmekle ve enfeksiyon kapmış kişilerin elleriyle kolayca taşınmaktadır. Norovirüsün tur gemilerinde salgınlara yol açtığı bildirilmiştir.  Huzurevlerinde, okulllarda, askeriyede ve insanların toplu olarak bulunduğu yerlerde enfeksiyona neden olabilirler.

Bakteriler:

  • Salmonella: sıklıkla  pişmemiş yumurta, kümes hayvanları eti ve evcil sürüngenlerde bulunur.
  • Shigella: dışkıyla kirlenmiş besinler ve sularda bulunur.
  • Campylobacter: çiğ veya iyi pişmemiş kümes hayvanları etinde bulunur
  • Escherichia coli 0157:H7 (E. coli): çiğ veya iyi pişmemiş hamburger/sığır eti, pastörize edilmemiş elma şırası ve ıspanakta bulunur. Kanlı ishale neden olur ve kırmızı kan hücrelerinin (RBC-eritrosit) yok edilmesi ve böbrek yetmezliğiyle ilişkili hemolitik üremik sendroma yol açabilir.
  • Diğerleri: Staphylococcus aureus , Yersinia ve Vibrio  türleri

Akut ishal geniş spektrumlu antibiyotiklerle tedaviye veya yan etkileri ishal olan başka ilaçlara da bağlı olabilir. Antibiyotik tedavisi normal florayı azaltabilir. Flora  mide-bağırsak yoluna yerleşen, yiyeceklerimizin sindirilmesine yardımcı olan ve “kötü” bakterilere karşı koruyucu “iyi” bakterilerdir.  Normal floranın çoğalması engellendiğinde patojen mikropların üreyip çoğalmasına kolaylık tanınır. Clostridium difficile bakterisinin ürettiği toksinler sıklıkla antibiyotiklerle ilişkili ishalin sorumlusudur.

Kronik diyarenin sık görülen nedenleri :
Birkaç haftadan daha uzun süre devam eden kronik ishal, sporadik ishal ve kabızlıkla nöbetleşe ishal en büyük sıklıkla enfeksiyona bağlı olmayan ishalle ilişkilidir. Bu nedenler aşağıdakileri içerebilir:

  •  İltihaplı bağırsak hastalıkları Crohn hastalığı gibi
  • Bağırsaklarda işlev bozukluğu– huzursuz (irritabl) bağırsak sendromunda görülebildiği gibi
  • Emilim bozuklukları- kistik fibrozis  
  • Mide veya safra kesesi cerrahisi ( yiyeceklerin sindirim yolunda seyretme hızı değişebilir)
  • Yiyeceklere tahammülsüzlük (örn: laktoza tahammülsüzlük veya çöliyak hastalığı )  
  • Kemoterapi, veya karın veya mide-bağırsak sistemine radyasyon tedavisi 
  • Diyabet ve tiroid hastalığı gibi hormonal hastalıklar
  • Müshillerle oluşturulan ishaller
  • Stres gibi ruhsal nedenler

Testler


Doktorunuz size ishaliniz (diyareniz) hakkında sorular sormak isteyecektir. Normal bağırsak hareketlerinizin sıklığı, dışkıların miktar ve kıvamı çok bireyseldir. Bunlar metabolizmanıza, aldığınız besinlere, aktivite düzeyinize, içtiğiniz sıvı miktarı ve aldığınız ilaçlara, hatta maruz kaldığınız streslere bağlıdır. Doktorunuz olağandışılıkları ve genellikle ishale neden olan rahatsızlıklarla ilişkili değişiklikleri araştıracaktır. Doktorunuz, sizin durumunuzda hangi laboratuvar testlerinin en uygun olacağı konusunda bilinçli seçim yapabilmek için size bir dizi soru soracaktır. Bu sorular aşağıdakileri içerebilir:

  • Ne sıklıkla dışkı için tuvalete gidiyorsunuz?
  • Ne zamandan beri ishalsiniz?
  • Dışkılarınızın  kıvamı, rengi ve ortalama hacmi nedir?
  • Dışkınızda kan veya mukus var mı?
  • Başka hangi hastalık belirtileriniz var? Karın ağrısı, bulantı, ateş, baş ağrısı, yorgunluk ?
  • Yakın zamanda nerede ne yediniz?
  • Kamp yaptınız mı? Yurtdışına yolculuk yaptınız mı? Nereye?
  • Aile üyeleriniz, yakın tanıdıklarınız veya ortak çalışma arkadaşlarınız rahatsız mı?
  • Son zamanlarda antibiyotik aldınız mı?

Laboratuvar testleri  
İshaliniz  komplike değil ve birkaç gün içinde geçerse doktorunuz mide-bağırsak rahatsızlığınızın nedenini araştırmayabilir.  Ancak ishaliniz şiddetli, kanlı veya mukusluysa veya geçmiyorsa aşağıdaki testlerin biri veya birkaçını isteyebilir.  Özellikle yurtdışına çıktıysanız ve/veya yakınınızdaki birini de rahatsızlandıran bir şeyler yiyip içtiyseniz bu testler istenebilir. Örneğin:

  •  Yumurta ve parazit testi. Dışkınızın parazitler ve parazit yumurtalarının (ova, kistler) varlığı açısından mikroskopik değerlendirmesi  
  • Dışkıda beyaz kan hücreleri (lökosit) : Dışkıda beyaz kan hücrelerinin varlığı bir bakteri enfeksiyonunu gösterebilir.
  • Dışkı veya dışkıda yağ: Emilim bozuklukları varsa bazen dışkıda yağ görülür.
  • Dışkı kültürü.  Hastalığa neden olan (patojenik) mide-bağırsak bakterileri
  • Antijen testleri:  giardia, cryptosporidium ve E. histolytica için antijen testleri: Bu testler parazitler üzerindeki protein oluşumlarını belirler. Bunlar bu parazitler için yumurtalar ve parazitlerin mikroskop altında incelenmesine göre daha duyarlı ve özgül bir testtir.
  • Besin alerjisi ve besinlere tahammülsüzlüğü (intolerans) ölçüm testleri: Laktoza tahammülsüzlüğü ölçen testler gibi
  •  Çöliyak hastalığı testleri: Endomisyum ve gliyadine karşı oluşan antikorlara ilişkin testler gibi
  • Antikor testleri (Parazitlere karşı antikor testleri): Bu testler özellikle olağandışı parazit enfeksiyonlarından kuşkulanıldığında, halen mevcut enfeksiyonları saptamada o kadar yararlı  olmamalarına rağmen eski veya kronik enfeksiyonları kontrol için istenebilmektedir.
  • Rotavirüs testi. Hızlı bir antijen testi.
  • Clostridium difficile toksini: Bakterinin ürettiği toksini saptayarak bir Clostridium difficile enfeksiyonunu tanımlar.
  • Elektrolitler :Susuz kaldıysanız doktorunuz elektrolit dengesizliğiniz olup olmadığını belirlemek için bir kan testi yaptırmak isteyebilir.
  • Biyopsi: ince bağırsak biyopsisi (nadiren); parazit enfeksiyon belirtilerini araştırmak için yapılır.

Laboratuvar testleri dışındaki tetkikler
Bazen endoskopi, kolonoskopi ve sigmoidoskopi ile mide-bağırsak sisteminin belirli kısımları incelenebilir.

Korunma

bakteri, parazit  veya  viral mide-bağırsak enfeksiyonunu önlemenin en iyi yolu kirlenmiş suları içmemek veya yiyecekleri yememek, elleri yıkamak gibi hijyenik önlemlere özen göstermektir.

Kontamine olabilecek yiyecekler, örneğin çiğ etler ve yumurtalar, iyice pişirilmelidir. Çiğ servis yapılan veya pişirilmiş besinler mikrop bulaşabilen yüzeylerle temas etmemelidir.

Ailenizde ishalli biri varsa tüm aile üyelerinin ellerini özenle yıkaması önerilir.  En iyisi enfeksiyon geçene kadar hastanın başkaları için yiyecek veya içecek hazırlaması önlenmelidir.

Gelişmekte olan ülkelere yolculuk yaptığınızda yalnızca şişe suyu ve iyi pişmiş besinleri yemek en iyi yöntemdir. Taze meyveler ve sebzelerden kaçının, yiyeceklerinizi kabuğunu soyabileceğiniz meyve ve sebzelerle sınırlayın.  Seyyar satıcılardan yiyecek almanın genellikle güvenli olmadığı düşünülür.

Tedavi

İshaliniz komplike değilse ve  birkaç gün içinde kaybolursa doktorunuz mide-bağırsak (GI) rahatsızlığınız için herhangi bir tedavi önermeyebilir.

Mide -bağırsak yollarının çoğu bakteriyel enfeksiyonları sağlıklı kişilerin çoğunda kendi kendine geçer. Bazı olgularda antibiyotikler gerçekte patojenin yayılma sürecini uzatabilir  ve mikropların aylar boyu taşınmasına (“taşıyıcı durumu”) neden olabilir. Kanser veya HIV gibi  bağışıklık sistemini bozan hastalıkları olanlar kendi başlarına enfeksiyonla mücadele edemeyeceklerinden bu hastalarda görülen ishal antibiyotiklerle tedavi edilebilir. İshal şiddetli derecede, kanlı ve mukuslu ise ve/veya birkaç gün devam etmişse doktorunuz  ishalinizin nedenini tanımlamak ve daha sonra tedaviyi nedene göre düzenlemek için sıklıkla testler isteyecektir.

viral enfeksiyonlar ve birçok patojenik bakteri enfeksiyonu için asıl tedavi dehidratasyona (vücudun susuz kalması) yöneliktir ve hastanın sıvı ve elektrolit kayıpları yerine konmak üzere hareket edilir. Bebekler ve ve ağır dehidratasyon hastaları sıvı gereksinmelerini karşılamak için yeterince sıvı alamadıklarında kısa bir müddet hastaneye yatırılmaları gerekebilir. Doktorunuz  sağlık durumunuzu izleyecek, enfeksiyonun yayılmasını önlemek için önerilerde bulunacak ve herhangi bir komplikasyonu gözleyecektir.

Parazit enfeksiyonlarının çoğu tedavi edilirse de birkaçı kendiliğinden geçebilir. Bazı bakteri ve parazit enfeksiyonları için doktorunuz yalnızca bir aile ferdi açıkça hasta olsa bile ailenin her üyesini tedavi edebilir.

Reçeteye tabi olmayan ishal önleyici bir ilaç almadan önce doktorunuzla konuşun. İshal vücudunuzun enfeksiyonu defetmeye yardımcı olmak için kullandığı yöntemlerden biridir. Siz bu süreci bir ishal önleyici ilaçla yavaşlatır veya engellerseniz, hastalık sürenizi uzatabilir ve bazen enfeksiyonunuzu kötüleştirebilirsiniz.

Bazı besinlere (örn: laktoz) tahammülsüzlüğün neden olduğu ishal için tedavi sıklıkla kuşkulanılan nedenden kaçınmayı içerir.  Çölyak hastalığı  tanısı gluten içeren yiyeceklerden  tümüyle uzak durulmasını gerektirebilir.

İlgili Sayfalar


Bu internet sitesinde
Testler:  Dışkı kültürü,  Gaitada parazitÇölyak hastalığı testleri   
Hastalıklar:  Çölyak hastalığı, Kistik fibroz

Başka bir internet sitesinde
AAFP, familydoctor.org: Diarrhea
NDDIC: Diarrhea
CDC, Division of Parasitic Diseases: Fact Sheet, Kronik Diarrhea
Nemours Foundation, KidsHealth: Infectious Diarrhea
CDC Health Information for International Travel 2008: Pre- and Post-travel General Health Recommendations
DPDx: Laboratory Identification of Parasites of Public Health Concern
NIDDK: Colonoscopy
NIDDK: Flexible Sigmoidoscopy

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirlebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (© 2007). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 273, 887.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Pp 305-306.

Wu, A. (2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, Fourth Edition. Saunders Elsevier, St. Louis, Missouri. Pp 1607-1610.

(Güncelleştirme tarihi: Nisan 2007). Surawicz, C. and Ochoa, B. Diarrheal Diseases. The American College of Gastroenterology [On-line bilgiler].  http://www.acg.gi.org/. İnternete giriş tarihi: 9/3/08.

(2007 August 30). Kronik Diarrhea. CDC, Division of Parasitic Diseases, Fact Sheet [On-line bilgiler].  http://www.cdc.gov/. İnternete giriş tarihi: 9/3/08.

(4 Ocak 2007). Diarrhea. American Cancer Society [On-line bilgiler].  http://www.cancer.org/. İnternete giriş tarihi: 9/3/08.

Norovirus Technical Fact Sheet. CDC, National Center for Infectious Diseases, Respiratory and Enteric Viruses Branch [On-line bilgiler].  http://www.cdc.gov/. İnternete giriş tarihi: 3/15/08.

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

(Güncelleştirme tarihi: Ocak 2001). Diarrhea. National Digestive Diseases Bilgiler Clearinghouse, NIH Publication No. 01-2749 [On-line bilgiler].  http://www.niddk.nih.gov.

(Ocak 2003 ). Traveler's Diarrhea. AAFP, familydoctor.org, Handouts [On-line bilgiler].  http://familydoctor.org.

(19 Ağustos 1999). Kronik Diarrhea. CDC, Division of Parasitic Diseases, Fact Sheet [On-line bilgiler]. Available online at http://www.cdc.gov/ncidod/dpd   http://www.cdc.gov.

(Nisan 2003). Irritable Bowel Syndrome. National Digestive Diseases Bilgiler Clearinghouse, NIH Publication No. 03-693 [On-line bilgiler].  http://www.niddk.nih.gov.

(20 Ağustos 2001). Viral Gastroenteritis. National Center for Infectious Diseases, Respiratory and Enteric Viruses Branch [On-line bilgiler]. http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/revb/   http://www.cdc.gov.

(20 Ağustos 2001 ). Rotavirus. National Center for Infectious Diseases, Respiratory and Enteric Viruses Branch [On-line bilgiler].  http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/revb   http://www.cdc.gov.

(21 Ocak 2003). Norovirus: Technical Fact Sheet. National Center for Infectious Diseases, Respiratory and Enteric Viruses Branch [On-line bilgiler].  http://www.cdc.gov/ncidod/dvrd/revb   http://www.cdc.gov.

(3 Eylül 2002). Antibiotic-associated diarrhea. Mayoclinic.com, Diseases and Conditions [On-line bilgiler].  http://www.mayoclinic.com.

A.D.A.M. editor, Güncelleştirme tarihi: 28 Şubat 2002). Diarrhea. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003126.htm.

Hait, E., Güncelleştirme tarihi: 19 Şubat 2002). Babies and Diarrhea. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001965.htm.

Kennedy, V. of A.D.A.M, Güncelleştirme tarihi: 3 Ekim 2001). Drug-induced diarrhea. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000293.htm.

Muir, A., Güncelleştirme tarihi: 3 Aralık 2001). Enteritis. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/001149.htm.

Lehrer, J., Güncelleştirme tarihi: 7 Kasım 2002). Irritable bowel syndrome. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000246.htm.

Muir, A., Güncelleştirilme tarihi: 3 Aralık 2001). Stool C. difficile toxin. MEDLINEplus Health Bilgiler, Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003590.htm.