Diğer Adları
MPD
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 30 Kasım 2017.
Nelerdir? 

Miyeloproliferatif bozukluklar (MPD’ler) kemik iliği bozukluklarıdır. Dört hastalıktan oluşan bir gruptur ve kemik iliğinde bir veya daha fazla kan veya lif hücrelerinin fazla üretimi ile karakterizedir. Kemik iliği vücudun büyük kemiklerinin merkezinde lokalize yumuşak yağlı bir dokudur. Bal peteği veya süngerimsi yapıdadır. Sıvı ve lif dokusundan oluşmuştur. Sıvı kısım kök hücreleri ve çeşitli olgunlaşma evrelerinde olan kırmızı kan hücrelerini (RBC-eritrosit), beyaz kan hücrelerini (WBC-lökosit) ve trombositleri içerir.

Normal olarak vücut dolaşımda dinamik, ancak oldukça sabit sayıda kan hücrelerini muhafaza eder. Hücreler yaşlandıkça, öldükçe veya dolaşımdan atıldıkça onların yerine kemik iliğinde yenileri yapılır. Belli tipte kan hücresine gerek duyulduğunda kemik iliği içindeki kök hücrelerin bir bölümü değişmeye başlar, hangi hücre tipinin azlığı varsa o tipin olgunlaşmamış “blast" formlarını oluştururlar. Bu blastlar olgunlaşarak beyaz kan hücreleri, kırmızı kan hücreleri veya trombositler haline gelirler. Genellikle yalnızca tam olarak olgunlaşmış hücreler dolaşıma salınır.

Bir miyeloproliferatif  bozuklukta  hücre öncüllerinin aşırı miktarlarda üretimi bu tipin olgun hücre sayısında artışa ve buna bağlı olarak diğer kan hücrelerinin sayısında artışlara veya azalmalara yol açar. Sonuçta vücudun her yerinde  kan hücrelerinin aşırı üretimi, azlığı ve işlev bozukluklarına bağlı hastalık belirtileri ortaya çıkar.

Dört miyeloproliferatif bozukluk tipi:

  • Kronik miyelojen (miyeloid, miyelositik) lösemi (KML). İstilacı mikropları sindirip öldüren miyelositlerin (beyaz kan hücreleri olan granülositlerin öncülü) aşırı üretimine yol açan bir hastalıktır. Sıklıkla aşırı miktarlarda üretilen bu tip hücreler normal işlev görmezler. (Bu bozukluklara ait daha fazla bilgi için lösemiye bakınız)
  • Polisitemia vera.  Kemik iliğinde çok fazla sayıda kırmızı kan hücre öncülü ve kırmızı kan hücresinin (RBC-eritrositler)  yapıldığı bir hastalıktır. Kırmızı kan hücreleri kan dolaşımında biriktiğinde dalağın şişmesine ve hastanın her yanının kaşınmasına neden olurlar. Ayrıca kanı uygun olmayan tarzda kıvamlı hale getirerek pıhtılaşma riskini arttırırlar. Polisitemia vera’ya ayrıca birincil polisitemi de denmektedir. Uzun süre düşük oksijen konsantrasyonlarına maruz kalma gibi başka birçok faktör de kırmızı kan hücrelerinin üretiminde artışa neden olabilmektedir.  Kırmızı kan hücrelerindeki bu artışlara ikincil polisitemi denmektedir.
  • Agnogenik miyeloit metaplazi  (kronik idiopatik miyelofibrozis ve birincil miyelofibrozis olarak da bilinir): lif oluşturan hücrelerin aşırı miktarlarda üretimiyle karakterize olup kemik iliği içinde fazla miktarda bağsı dokunun oluşumuna yol açar. Bu yoğun lif ağı eritrositler ve miyelositlerin normal oluşum ve olgunlaşmasını engeller. Kan dolaşımına giren eritrositler sıklıkla bozuk şekilli olup yuvarlak yerine gözyaşı damlası şeklindedir. Oksijen taşıyan olgun eritrositlerin çok az sayıda olması kansızlığa (anemiye) neden olur.  Lif  hücreleri dalağa yayılarak bu organın şişmesine neden olurlar.
  • Esansiyel Trombositemi. megakaryositlerin sayısında artışla karakterizedir. Trombositler pıhtılaşma süreci sırasında şekil değiştirir ve “yapışkan” hale gelirler. Bu özellik sızıntılı kan damarlarını tıkamalarına olanak tanırsa da çok sayıda trombosit ve trombosit topakları kanın normal akışını zorlaştırabilir, insanlarda uygun olmayan kan pıhtıları geliştirme veya  inme geçirme risklerini artırabilir. Esansiyel trombositemi, demir eksikliği, romatoit artrit, kanama veya dalağın çıkartılması gibi kemik iliği dışı nedenlere bağlı olan ikincil trombositozdan ayırt edilmelidir.

Myeloproliferatif bozukluklar tam olarak iyileştirlemez fakat hastalığın yavaş seyri genellikle kontrol altına alınabilir ve bulguları hafifletilebilir. Herkes için hastalığın az da olsa lösemiye dönüşme ihtimali mevcuttur. Bu oluştuğunda hastalığın seyri hızlanacak, bulgular şiddetlenecek ve daha agresif tedaviye gerek duyulacaktır.

 

Accordion Title
Miyeloproliferatif Bozukluklar hakkında
  • Belirtiler ve bulgular

    Miyeloproliferatif bozukluğun şiddet derecesi hastadan hastaya değişmektedir. Hastalık akut ve yaşamı tehdit edici veya çok sinsi olabilir, sıklıkla rutin fizik muayene sırasında tanı konmadan önce yıllar boyu mevcut olabilir. Her hastalık özgün bulgular kümesine sahip olmasına rağmen birçok ortak bulguları da mevcuttur. Örneğin:

    • Güçsüzlük ve yorgunluk
    • Kilo kaybı
    • dalağın  irileşmesi  (splenomegali) – kan hücrelerini ürettiği, eski veya anormal hücreleri kan dolaşımından dışarı süzdüğü için hücreler dalak içinde birikirler. Bu durum dalağın şişmesine ve karında rahatsızlığa neden olur.
    • Eksik ve/veya anormal trombositlere bağlı kanama ve morarmalar
    • Gece terlemeleri
    • Kemik ve eklem ağrısı
    • Anemiye  bağlı solukluk (kırmızı kan hücreleri artmayıp azaldığında)
    • Sık sık enfeksiyon

    Polisitemia vera’lı kişide üretilen aşırı sayılardaki kırmızı kan hücreleri kanın hacim ve kıvamını (viskozitesini) artırır. Bu durum baş ağrıları, baş dönmesi , görme bozuklukları , kaşınma ve paresteziye neden olabilmektedir. Bazen aşırı miktarlardaki kırmızı kan hücreleri mide ülserleri, böbrek taşları, toplardamar tıkaçları (tromboz),  inme ve nadiren  konjestif kalp yetmezliği gibi komplikasyonlara yol açabilmektedir.

    Miyelofibrozis en büyük sıklıkla 60 yaş üstü kişilerde oluşmaktadır. Sıklıkla hastalık seyrinin erken döneminde hiçbir belirtiye neden olmamaktadır. Tanı konanların yaklaşık üçte biri hastalık belirtisi vermemektedir (asemptomatik) . Hastalar yorgunluk, nefes darlığı ve dalak büyümesi gibi belirtiler gösterebilmektedir. Bağsı doku sonunda kemik iliğini doldurarak tüm kan hücrelerinin üretimini azaltacaktır. Bu miyeloproliferatif bozukluk tipinde anemi daha ağır seyredebilmektedir..

    Esansiyel trombositemili kişilerin çoğu belirti vermemesine rağmen bazen trombositlerin sayısında artış veya işlev bozukluğu olan trombositlerin varlığı nedeniyle tromboz veya kanamalar oluşabilmektedir.  Bu durum eller ve ayaklarda karıncalanmalara, baş ağrılarına, güçsüzlüğe, baş dönmesine ve kolaylıkla morartıların oluşmasına neden olabilmektedir.

  • Testler

    Laboratuvar Testleri

    Tam kan sayımı ve formül lökosit

    Miyeloproliferatif  hastalıklara tanı koymaya ve izlemeye yardımcı olmak için en çok tam kan sayımı ve formül lökositistenmektedir. Sıklıkla yıllık fizik muayenelerin bir bölümü olarak istenen bu rutin testler kan dolaşımınızda bulunan farklı hücrelerden her birinin sayısı ve göreceli oranını belirlemektedir. O anda kanınızda var olan kan hücrelerinin şekli, büyüklüğü ve göreceli olgunlaşma dereceleri hakkında doktorunuza bilgi verirler.  

    Beyaz kan hücreleri (WBC-lökosit), kırmızı kan hücreleri (RBC-eritrosit) ve trombositlerdeki azalmalar, artışlar ve anormallikleri saptamak için tam kan sayımları ve formül lökositlerden yararlanılabilir. Hastalığın şiddet derecesinin belirlenmesi, nedenlerinin tanınması, seyrinin ve tedaviye yanıtın izlenmesine yardımcı olabilir.

    Polisitemia verada kırmızı ve bazen beyaz kan hücreleri ve trombositlerinin arttığı görülebilir. Miyelofibrozisde sıklıkla olgunlaşmamış granülositler ve bozuk şekilli olgunlaşmamış gözyaşı damlası şeklindeki kırmızı kan hücreleri görülür. Beyaz ve kırmızı kan hücreleri sıklıkla azalmıştır. Trombositemide trombosit sayılarında artışla birlikte anormal büyüklükte trombositler, trombosit topakları ve megakaryosit parçacıkları görülür.

    Hücre sayılarındaki anormallikler miyeloproliferatif hastalıklara veya değişik tipte geçici veya kronik hastalıklara bağlı olabilmektedir. Genellikle MPD tanısını doğrulamak veya dışlamak için başka testler  yapılır.

    Kemik iliği aspirasyonu/biyopsisi

    Doktor  bir kemik iliği bozukluğundan kuşkulandığında küçük bir kemik iliği numunesi almak için kemik iliği aspirasyonu veya biyopsisi isteyebilir. Bir uzman (bir patolog, onkolog veya hematolog) mikroskop altında kemik ve kemik iliği sıvısı numunesini incelediğinde öncül hücrelerin (blastlar), kırmızı ve beyaz kan hücrelerinin ve megakaryositlerin (trombosit öncülleri) sayısını, büyüklüklerini ve şekillerini görebilir. Olgunlaşmış ve olgunlaşmamış hücrelerin oranlarını belirleyebilir, bağsı dokudaki herhangi bir aşırı büyümeyi görebilir, kemik iliğine yayılabilen kanserlere ait kanser hücrelerini saptayabilir. Bu inceleme sırasında kemik iliği bozukluklarının çoğuna tanı konabilir.

    Bu test hakkında daha fazla bilgi için Kemik iliği Aspirasyonu ve Biyopsisine bakınız.

    Ara sıra yapılan diğer testler:

    Atardamar kanı gazları (arter kanı gazları) -  Bu test atardamarlarınız içinde dolaşan kanda bulunan gazların miktarını ölçer. Polisitemia vera’dan kuşkulanıldığında bu test yapılabilir. Düşük oksijen düzeyleri ikincil polisitemiyle ilişkilidir.

    Eritropoietin : Kemik iliğini uyararak kırmızı kan hücrelerinin üretimini uyaran bir hormondur. Birincil polisitemide eritropoietin mevcut olmayabilir veya çok düşük düzeylerde bulunabilir. İkincil polisitemide ise normal veya yüksek düzeylerde olacaktır.

    Kronik miyelojen lösemiden kuşkulanıldığında bir Philadelphia (Ph')  kromozomu veya bir  bcr-abl yer değişiminin (translokasyon) (bkz BCR ABL), polisitemia vera, miyelofibrozis ve esansiyel trombositemiden kuşkulanıldığında ise kemik iliği hücreleri üretimiyle ilişkili bir gen olan JAK2’nin mutasyonlarının mevcut olup olmadığını araştırmak için bazen genetik testlerden de yararlanılır. .

    Laboratuvar Testleri dışındaki tetkikler 
    Göğüs , dalak veya karaciğer içindeki hücre kitleleri gibi hastalık belirtilerini araştırmak için röntgen ve başka görüntüleme taramaları kullanılır.

  • Tedavi

    Miyeloproliferatif hastalıklar genellikle önlenebilir veya tedavi edilebilir. Bu hastalıkların tedavisinin hedefleri hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak, aşırı, yetersiz ve işlevsel olmayan kan hücresi üretiminin neden olduğu bulgular ve komplikasyonları azaltmaktır. Polisitemia vera’da kandaki kırmızı kan hücrelerinin sayı ve hacmini azaltmak için sık sık damar açımları (flebotomiler) yapılır, yaklaşık yarım kilo kadar kan alınır. Kırmızı kan hücreleri mümkün olduğu kadar normal sınırlara düşürüldüğünde kişi izlenir, düzeyleri kontrol altında tutmak için ara sıra damarlardan kan alınır. Dalak büyümesi (splenomegali) ve kaşıntılar sebat edebilir, hastada demir eksikliği bulguları gelişebilir.

    Üretilen hücrelerIn sayısını azaltmak için flebotomilere ilaveten bir kemoterapötik ilaç olan hidroksiüre verilebilir. Hastada miyelofibrozis varsa dalak büyümesine (splenomegali) bağlı ağrıyı geçici olarak azaltmaya yardımcı olmak için hidroksiüre veya ışın tedavisi de kullanılabilir. Ancak bu tedavi beyaz kan hücrelerinin sayısını azaltarak kişiyi enfeksiyona karşı daha fazla korunmasız durumda bırakır. Uygun bir verici varsa kemik iliği nakli bazı genç hastalarda miyelofibrozis için potansiyel bir iyileşme olanağı sunabilir.

    Anemi tedavisi için sık sık kan nakilleri gerekli olabilir. Dalak çok fazla şiştiğinde (miyeloproliferatif  bozuklukların herhangi biriyle oluşabilir) dalağın cerrahi yolla çıkartılması gerekebilir. Hastalık belirtisi vermeyen (asemptomatik) trombositopenili kişiler izlenirse de tedavinin gerekliliği konusunda genel bir uzlaşma mevcut olmadığından bu kişiler tedavi edilebilir veya edilmeyebilir. Trombositleri daha az yapışkan ve yavaş pıhtılaşır hale getiren küçük dozlarda aspirin yeterli olabilir veya trombositlerin sayısını azaltmak için hidroksiüre veya anagrelit (bir pıhtıönler ilaç) kullanılabilir. Trombosit sayıları ilaç tedavisine yeterince hızlı yanıt vermiyorsa kandan trombositler temizlenebilir. Bu işlem sırasında damardan kan çekilir ve trombositlerden temizlenir. Daha sonra trombositlerden fakir kan yeniden hastaya verilir. Trombositemi kemik iliği dışındaki bir nedene bağlıysa altta yatan bozukluğun tedavisi trombosit düzeylerini  yeniden normalleştirebilir.

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar

(Modified 2008 August 1). Myelodysplastic/Myeloproliferative Diseases Treatment (PDQ®). National Cancer Institute [On-line information]. Available online at http://www.cancer.gov/cancertopics/pdq/treatment/mds-mpd/patient through http://www.cancer.gov. Accessed March 2009.

(Updated 2008 January 10). Myeloproliferative Disorders. Leukemia & Lymphoma Society [On-line information]. Available online at http://www.leukemia-lymphoma.org//all_page.adp?item_id=311829 through http://www.leukemia-lymphoma.org. Accessed March 2009.

(2009 February). Polycythemia Vera. National Heart Lung and Blood Institute [On-line information]. Available online at http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/poly/poly_whatis.html through http://www.nhlbi.nih.gov. Accessed March 2009.

(2008 February). Thrombocythemia and Thrombocytosis. National Heart Lung and Blood Institute [On-line information]. Available online at http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/thrm/thrm_what.html through http://www.nhlbi.nih.gov. Accessed March 2009.

Mayo Clinic Staff (2009 February 3). Myelofibrosis. MayoClinic.com [On-line information]. Available online at http://www.mayoclinic.com/print/myelofibrosis/DS00886/DSECTION=all&METHOD=print through http://www.mayoclinic.com. Accessed March 2009.

Rasool, H. and Groshek, D. (Updated 2008 February 13). Myeloproliferative Disease. eMedicine [On-line information]. Available online at http://emedicine.medscape.com/article/204714-overview through http://emedicine.medscape.com. Accessed March 2009.

(Revised 2005 November). Myeloproliferative Disorders. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line information]. Available online at http://www.merck.com/mmpe/sec11/ch141/ch141a.html?qt=myeloproliferative&alt=sh through http://www.merck.com. Accessed March 2009.

Sources Used in Previous Reviews

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

What is Acute Leukemia? American Cancer Society [On-line information]. Available online through http://www.cancer.org.

What is Adult Chronic Leukemia? American Cancer Society [On-line information]. Available online through http://www.cancer.org.

(2002 September 16, Updated). What You Need to Know About Leukemia. NCI cancer.gov [On-line information]. Available online through http://www.cancer.gov,

Abramson, N. and Melton, B. (2000 November 1). Leukocytosis: Basics of Clinical Assessment. American Family Physician [On-line journal]. Available online at http://www.aafp.org/afp/20001101/2053.html through http://www.aafp.org.

(2002). Leukemia. The Leukemia and Lymphoma Society [On-line information]. Available online at http://www.leukemia-lymphoma.org/all_page?item_id=9346 through http://www.leukemia-lymphoma.org.

Myelodysplastic Syndromes. The Leukemia and Lymphoma Society [On-line information]. Available online at http://www.leukemia-lymphoma.org/all_page?item_id=55445 through http://www.leukemia-lymphoma.org.

Biology of Blood. The Merck Manual - Home Edition [On-line information]. Available online at http://www.merck.com/pubs/mmanual_home/sec14/152.htm through http://www.merck.com.

(2001 December). What is hairy cell leukemia? Association of Cancer Online Resources [On-line information]. Available online at http://www.acor.org/types/info.html?pnum=01651 through http://www.acor.org.

Leukemias. The Merck Manual - Home Edition [On-line information]. Available online at http://www.merck.com/pubs/mmanual_home/sec14/157.htm through http://www.merck.com.

(2002 August 27, Modified). Myelodysplastic Syndromes, Patient Version. NCI cancer.gov [On-line information]. Available online through http://www.cancer.gov.

(2002 August 19, Modified). Myelodysplastic Syndromes, Health Professional Version. NCI cancer.gov [On-line information]. Available online through http://www.cancer.gov.

(2002 August 27, Modified). Myeloproliferative Disorders, Patient Version. NCI cancer.gov [On-line information]. Available online through http://www.cancer.gov.

(2002 December 10, Modified). Myeloproliferative Disorders, Health Professional Version. NCI cancer.gov [On-line information]. Available online through http://www.cancer.gov.

Huffman, G. (2001 February 15). Polycythemia Vera and Essential Thrombocythemia. AFP, Tips from Other Journals [On-line journal]. Available online at http://www.aafp.org/afp/20010215/tips/5.html through http://www.aafp.org.

Myeloproliferative Disorders. The Merck Manual - Home Edition [On-line information]. Available online at http://www.merck.com/pubs/mmanual_home/sec14/160.htm through http://www.merck.com.