Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
21 Eylül 2017.

Genel Bakış

Kemik sürekli yıkılan ve yeniden yapılan canlı bir dokudur. Hormonal veya diyette değişiklikler nedeniyle yıkım ile yeniden oluşum arasındaki denge bozulduğunda kemik yoğunluğuna ve dayanıklılığına katkıda bulunan minerallerin bir bölümünü kaybeder. Kemik yoğunluğunda azalma durumuna osteopeni denir. Kemik yoğunluğunda anlamlı bir kayıp olduğunda, kemik belirgin derecede zayıfladığı ve kırılmaya eğilimli hale geldiğinde oluşan duruma osteoporoz (gözenekli kemik, kemik erimesi) denir.

Osteoporoz özellikle kalçalarda, omurgada ve el bileklerinde kırık riskini artırmaktadır. Herkesi olumsuz etkileyebilmesine rağmen osteoporoz gelişme riski yaşla birlikte artmakta, erkeklerden daha çok kadınları önemli derecede etkilemektedir. Osteoporozu olanların % 80’i kadındır.

Osteoporoz riski altındakilerin çoğu bunun farkında değildir. Hastada kırık meydana gelene kadar genellikle hiçbir hastalık belirtisi görülmediğinden bu hastalığa “sessiz hastalık” denmektedir. Bu kırıklar sıklıkla kalça, omurlar veya el bileklerinde çok az bir basıyla  oluşabilmekte, hastada ciddi ağrılara, uzun süreli veya kalıcı sakatlığa neden olabilmektedir. Kırık ciddi derecede sakatlığa neden olabilir ve hastanın genel sağlık durumunu olumsuz etkileyebilir.

Kemikler esasen tip 1 kollajen proteini ve kalsiyum fosfat bileşiminden yapılmıştır. Protein kalsiyum bileşiğinin ilavesiyle “mineralize “ olan süngersi bir çatı oluşturur. Bu da kemikleri hem güçlü hem de esnek hale getirir. Kemik yavaş yavaş, ancak sürekli yedeklenen bir canlı dokudur.  Kemik emilimi denilen bir süreç boyunca osteoklast denilen hücreler kemiği mikroskopik ölçekte çözündürmekte ve enzimler kollajen çatıyı parçalamaktadır.  Ardından osteoblastlar denilen, osteokalsin ve kollajen öncülleri salgılayan ve yeni bir protein çatısı oluşturan hücreler yeni kemik hücreleri üretirler. Bu çatı daha sonra minerallerle dolup yeni kemik oluşturulur. Bu süregelen sürece kemik döngüsü veya kemiğin yeniden biçimlenmesi denilir. Bu süreç vücudun her yerinde oluşarak her yıl normal olarak vücut kemiklerinin yaklaşık % 8-10’unu yeniler.

Çocukluk çağında kemik yapımı kemik emiliminden daha hızlı oluşur ve kemik kitlesi yaklaşık 30 yaşlarında pik yapar. Bu pikten sonra kemik oluşumu yavaşlar ve emilimi daha çok hızlanarak yaşla birlikte kemik kitlesinde azalmaya neden olur. Çocuklukta yetersiz kalsiyum ve D vitamini alımı, steroidler içeren ilaçların alınması (astım ilaçları gibi), iştahsızlık, hareketsizlik, sigara içimi ve aşırı alkol tüketimi gibi faktörler kişinin yaşamın ileri döneminde osteoporoz geliştirme riskini artırır. Tiroid hastalığı, Cushing hastalığı, romatoid artrit, böbrek hastalığı, hiperparatiroidizm ve D vitamini eksikliği gibi durumlar tümüyle kemik sağlığını olumsuz etkilemektedir. Ailesinde güçlü bir osteoporoz öyküsü olanlar da yüksek bir kemik erimesi riski taşıyabilirler.

Menopozda ve menopoza girdikten sonra kadınlarda östrojende azalmayla birlikte kemik kitlesinde giderek artan kayıplar oluşabilmektedir. Bazı kadınlar menopoza girdikten sonraki ilk 5-7 yılda kemik kitlelerinin %20’ye varan bölümünü kaybedebilmektedir. Menopoz döneminin ileri evrelerinde kemik kaybı hızlanabilmektedir. Testosteron düzeyleri azalmış erkekler de artmış bir kemik kaybı riski altındadır.

İki kemik erimesi (osteoporoz) tipi mevcuttur:

Birincil veya yaşla ilişkili osteoporoz : Herhangi bir belirgin nedeni olmayan kemik erimesini ifade eder. Kadınlarda çok daha sık görülmekle birlikte özellikle yaşlı erkeklerde olmak üzere erkeklerde de saptanabilmektedir. Daha önce belirtildiği gibi bazı kadınlarda menopozdan hemen sonra hızlı bir kemik kaybı oluşmakta, oldukça genç yaşta kırıklar meydana gelebilmektedir. Ancak kadınların çoğunda kemik erimesi 60’lı veya 70’li yaşlara gelmeden kırıklara yol açmamaktadır. Yaşam tarzı değişiklikleri, kemik kaybını azaltan kalsiyum, D vitamini katkıları veya başka ilaçlar bu kemik erimesi tipinin ilerlemesini yavaşlatabilmektedir.

İkincil osteoporoz . Başka bir hastalığa bağlı kemik kaybını ifade etmektedir. Hem erkekler hem de kadınları etkileyebilmekte romatoid artrit, hiperparatiroidizm, Cushing hastalığı, kronik böbrek hastalığı, multipl miyelom gibi birkaç farklı hastalığa, epilepsi ilaçları, glikokortikoidler veya lityum gibi ilaçlara bağlı olabilmektedir. Altta yatan hastalığın veya nedenin tedavisi ikincil osteoporozda kemik mineral yoğunluğu kaybını yavaşlatabilmektedir.

Testler

Testlerin amacı hastada kemik erimesi, kemik kitlesinde azalma, hastalık riskinde artış, menopoz ve/veya hormon eksikliği, altta yatan nedensel veya kemik kaybını ağırlaştıran bir bozukluk olup olmadığını belirlemektir. Hastada beklenmedik bir kırık meydana geldiğinde veya osteoporoz tedavisinin etkinliğini takip etmek, kemik mineral yoğunluğundaki kaybı belirlemek veya kemik yapısının durumunu değerlendirmek için bu testler yapılabilir. Osteoporozu belirlemek için kullanılan birincil tarama ve tanı testi laboratuvar testleri dışında olan Kemik Mineral Yoğunluğu testidir.

Laboratuvar testleri dışındaki tetkikler
Kemik erimesi ve düşük kemik kitlesini tanımlamak için başlıca kemik mineral yoğunluğu (KMY) testi kullanılmaktadır. Kemik mineral yoğunluğunun ölçümü için tercih edilen ve en doğru sonuç veren testlerden biri de Deksa Tarama testidir  (çift enerjili X ışını emilim ölçümü veya DXA). Kalça ve/veya omurgadaki kemik yoğunluğunun ölçümü için düşük enerjili X ışınlarını kullanmaktadır. KMY sıklıkla genç erişkinlerdeki maksimal kemik kitlesiyle rapor edilmektedir. Genç erişkin ortalamasından 1 standart sapma daha düşük olan bir KMY değerinin normal olduğu kabul edilir. Osteopeni'de KMY, genç erişkinin ortalama KMY’sinden -1, -2,5  standart sapma, osteoporozda ise ortalamadan en azından -2,5 standart sapma daha düşüktür.

Çeşitli kuruluşlar tarafından yayınlanan rehberlerde kadınlar için 65 yaşından sonra, erkekler için 70 yaşından sonra  DXA testi ile tarama önerilmektedir.

40 yaşından sonra kalça, el bileği, omuz veya omurga kırığı riskinizi daha iyi belirlemek için FRAX denilen bir hesaplama çizelgesi kullanabilir. Dünya Sağlık Örgütü tarafından geliştirilmiş olan ve internette bulunabilen bu çizelge kemik mineral yoğunlu ölçümüyle birlikte diğer başka 9 risk faktörü göz önüne almaktadır. Bu çizelge mutlak kırık riskinin bir algoritmasını vermektedir.

Bazı portatif kemik mineral yoğunluğu ölçüm cihazları insanların topukları veya el parmaklarından ölçüm yapmaktadır. Bu testler DXA kadar doğru sonuç vermemekle birlikte başlangıç testi olarak kullanılabilirler. Bu testler kemik mineral yoğunluğunda azalma gösterdiğinde doğrulama için bir DXA taraması yapılabilir.

Kemik mineral yoğunluğunun ölçümü ve kemik erimesini belirlemek için kullanılabilen diğer tanısal görüntüleme tetkikleri BT (bilgisayarlı tomografi) taramalarını, radyolojik tetkikleri ve ultrasonografiyi içermektedir. Genel bir tarama testi olan “vücut bileşim analizi” vücut ağırlığına göre kas, yağ, kemik ve su yüzdelerini belirleyebilmektedir. Özel aletlerin kullanımları dahil olmak üzere vücut bileşimini ölçmenin birçok farklı yöntemi mevcuttur. Vücut bileşim analizi yapılarak yıldan yıla izlendiği takdirde kemik kaybını belirlemek mümkün olabilmektedir.

Kemiklerin durumunu değerlendiren başka bir tanısal görüntüleme testi de kemik mineral yoğunluğu testi (KMY) ile karıştırılmaması gereken kemik sintigrafisidir. KMY testi kemik erimesini göstermek için kullanılan ve girişimsel olmayan bir test iken kemik sintigrafisi kemiklerin başka ciddi hastalıklarını dışlamak için kullanılan bir nükleer tıp testidir.  Bu testi gerçekleştirmek için bir kol toplardamarı (ven) içine radyoaktif madde verilir. Bu madde kan yoluyla kemiklere giderek oradan emilir.  Kemikte saptanan radyoaktivite düzeyi metastatik kanser, enfeksiyon, açıklanamayan kemik ağrısının nedenleri veya Paget hastalığı gibi  hastalıkları gösterebilir. Bu tarama testi klasik röntgen filmine göre çok daha erken evrede kemik sorunlarını ortaya çıkartabildiği gibi sık sık kemik kırıkları oluşan hastalarda bu testler istenebilir.

Laboratuvar Testleri
Kan testleri aşağıdakileri içerebilir:

 Kemik belirteçleri bazen kemik emilim ve oluşum hızını değerlendirme ve izlemeye yardımcı olmak için kan ve idrarda istenebilmektedir.

Kemik kaybını ölçen testler
Kemik emilim (rezorpsiyon) testleri kemik kaybının hızı hakkında bilgiler sağlar. Tedaviden önce ve kemik kaybının yavaşlayıp yavaşlamadığını anlamak için tedaviden sonra bu testlerle kontrol yapılabilir.

  • C-telopeptit testi (C-terminal telopeptit tip 1 kollajen (CTx))
  • Dezoksipiridinolin testi (DPD)
  • Piridinyum Çapraz Bağlantılar testi
  • Tartarata dirençli asit fosfataz (TRAP) 5b testi

Kemik yapımını ölçen testler
Kemik yapımını ölçen testler kemik oluşum hızı hakkında bilgiler verir. Kemik döngüsü testlerinde olduğu gibi tedaviye başlamadan önce ve kemik yapımının hızlanıp hızlanmadığını anlamak için tedaviden sonra kontrol edilebilir.

  • Kemiğe özgü alkalen fosfataz (Kemik ALP)
  • Osteokalsin (kemik gla proteini)
  • P1NP (Prokollajen Tip 1 N-Terminal Propeptit)

Bu testlere ilişkin daha ayrıntılı bilgiler için Kemik Belirteçleri makalesine bakınız.

Tedavi

Kemik erimesinin en iyi tedavisi korunmaktır. Koruyucu önlemler her kemik erimesi olayını engelleyememesine rağmen düzenli aralıklarla ağırlık kaldırma egzersizleri (yürüme veya dirence karşı koyma egzersizleri), kalsiyum ve D vitamininden zengin besinler tüketme (gerektiğinde besin katkıları alma), sigarayı bırakma ve alkol alımını makul seviyeye düşürme tümüyle riskin azalmasına yardımcı olabilmektedir.  Bu yaşam tarzı değişiklikleri ne kadar kısa sürede benimsenirse o kadar çok yarar sağlarlar. Gençlikte kemik kitlesini maksimal düzeye çıkartma ve yaşlılıkta kemik kaybını minimal düzeye indirme kemik erimesinin engellenmesi veya azaltılmasına yardımcı olabilir.

Kemik erimesi riski yüksek kişiler, kemik kitlesi azalanlar, kemik erimesi tanısı konanlar (veya yakında kırık olayı geçirenler) için kemik emilimini önleyici (antirezorptif) ilaçlar ve kemik yapımını sağlayan (anabolik) ilaçlar gibi çeşitli tedaviler mevcuttur. Bu ilaçlar kemik emilimini engellemeye, kemik oluşumunu hızlandırmaya, kemik kitlesini muhafaza etmeye ve kırıkların sayısını azaltmaya yardımcı olmak için kullanılırlar.

Osteoporoz hastaları hangi tedavilerin kendileri için uygun olduğunu belirlemek, kemik kitlesini muhafaza etmelerine yardımcı olacak yaşam tarzı değişikliklerini adapte etmek, osteoporoza bağlı kırıklara neden olan düşmelere karşı önlemler almak için doktorlarıyla işbirliği yapmalıdır. Kemik yoğunluğu kaybına neden olan ilaçları (prednizon veya başka glikokortikoidler ve bazı kasılmaları önleyen ilaçlar gibi) alanlar başka seçenekler için doktorlarıyla konuşmalıdır.  Herhangi bir ilacı kesmeden önce bu görüşmeyi yapmaları çok daha önemlidir.

 

İlgili sayfalar


Bu internet sitesinde
Testler: ALP, Kemik belirteçleri
Rahatsızlıklar: Menopoz 
Tarama :  Erişkinler (30-49 yaş), Erişkinler  (50 yaş ve üstü )

Başka bir internet sitesinde
AACE Clinical Practice Guidelines for the Prevention and Treatment of Postmenopausal Osteoporosis
National Osteoporosis Foundation
International Osteoporosis Foundation: One-Minute Osteoporosis Risk Test
National Institute of Arthritis and Musculoskeletal and Skin Diseases: Other Nutrients and Bone Health At A Glance
Bone Health Campaign: Home, Powerful Bones. Powerful Girls.™
Spine-health.com: Osteoporosis & Spine Fracture Health Hub
National Institute on Aging: Osteoporosis, The Bone Thief

Makale kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar

Vesper, H. (10 Ağustos 2005). Analytical and Preanalytical Issues in Measurement of Biochemical Bone Markers. Medscape from Laboratory Medicine [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/509097 http://www.medscape.com.İnternete giriş tarihi:12/9/07.

Srivastava, A. (22 Temmuz 2005). Clinical Use of Serum and Urine Bone Markers in the Management of Osteoporosis. Medscape Current Medical Research and Opinion [On-line bilgiler]. http://www.medscape.com/viewarticle/508542 http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi:12/9/07.

(Temmuz 2006). Procollagen Type 1 N-Terminal Propeptide. ARUP Technical Bulletin [On-line bilgiler]. İnternete giriş tarihi:12/9/07. İndirilebilir PDF formatı: http://www.aruplab.com.

Cundy, T. et. al. (2007 April 13). Bone Formation Markers in Adults with Mild Osteogenesis Imperfecta. Clinical Chemistry 2007; 53:1109-1114 [On-line özet].  http://www.clinchem.org/cgi/content/abstract/53/6/1109 http://www.clinchem.org. İnternete giriş tarihi:12/9/07.

Garnero, P. et al. Evaluation of a Fully Automated Serum Assay for Total N-Terminal Propetide of Type I Collagen in Postmenopausal Osteoporosis. Clinical Chemistry 2008; 54:1, Pp. 188-196.

National Osteoporosis Foundation. Fast Facts on Osteoporosis. http://www.nof.org/osteoporosis/diseasefacts.htm http://www.nof.org. İnternete giriş tarihi: 7 Mart , 2009.

NIAMS. Osteoporosis Overview. http://www.niams.nih.gov/Health_Info/Bone/Osteoporosis/default.asp http://www.niams.nih.gov.

Sweet MG, Sweet JM, Jeremiah MP, Galazka SS. Diagnosis and treatment of osteoporosis. Am Fam Physician. 2009 Feb 1;79(3):193-200. http://www.ncbi.nlm.nih.gov.

ULUSAL OSTEOPOROZ VAKFI KEMİK KİTLESİ DÜŞÜKLÜĞÜ VE OSTEOPOROZA İLİŞKİN MUTLAK KEMİR KIRIĞI RİSKİNİ DE İÇEREN YENİ KLİNİK ÖNERİLER YAYINLAMIŞTIR, Washington, DC (21 Şubat, 2008). http://www.nof.org/news/pressreleases/Clinician_Guide_release.htm.

(15 Mayıs, 2006) Dolan C, et. al. Associations Between Body Composition, Anthropometry and Mortality in Women of Age 65 and Older. American Journal of Public Health 2007;97(5):913-918. Medscape Today. http://www.medscape.com/viewarticle/556519 through http://www.medscape.com. İnternete giriş tarihi Ekim, 2009.

Tanita. Body Composition Analyzer (FDA cleared). http://www.tanita.com/en/body-composition-analyzer/ through http://www.tanita.com. İnternete giriş tarihi Ekim2009.

Önceki derlemelerde kullanılmış kaynaklar

(Gözden geçirme tarihi: Haziran 2005). Osteoporosis Overview. NIAMS [On-line bilgiler]. http://www.niams.nih.gov/bone/hi/overview.htm http://www.niams.nih.gov

(Gözden geçirme tarihi: Kasım 2005). Osteoporosis: The Diagnosis. NIAMS [On-line bilgiler]. http://www.niams.nih.gov/bone/hi/osteoporosis_diagnosis.htm http://www.niams.nih.gov.

Amin, S. (Güncelleştirme tarihi: Mayıs 2004). Osteoporosis. American College of Rheumatology [On-line bilgiler]. http://www.rheumatology.org/public/factsheets/osteopor_new.asp?aud=pat http://www.rheumatology.org.

(© 2006). Fast Facts. National Osteoporosis Foundation [On-line bilgiler]. http://www.nof.org/osteoporosis/diseasefacts.htm http://www.nof.org.

(5 Ekim 2005). Bone density test: Measure your risk of osteoporosis. MayoClinic.com [On-line bilgiler]. http://www.mayoclinic.com/health/bone-density-tests/WO00024 http://www.mayoclinic.com.

Sheryl L. Follin, Laura B. Hansen (Posted 05/01/2003). Current Approaches to the Prevention and Treatment of Postmenopausal Osteoporosis from American Journal of Health-System Pharmacy. http://www.medscape.com/viewarticle/453035 http://www.medscape.com.

WebMD A to Z Health Guide from WebMD: Medical Tests, Bone Scan (Temmuz 2006-Online bilgiler ). http://www.webmd.com/hw/health_guide_atoz/hw200283.asp http://www.weKMY.com.

WeKMY A to Z Health Guide from WeKMY: Medical Tests, Bone Mineral Density (Ağustos 2006-Online bilgiler ). http://www.weKMY.com/hw/osteoporosis/hw3738.asp http://www.weKMY.com.