Diğer Adları
Akdeniz Anemisi
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 10 Temmuz 2017.

Nedir?

Talasemi, kişinin ürettiği hemoglobinin miktar ve tipini olumsuz etkileyen bir kalıtsal bozukluklar grubudur. Hemoglobin (Hb veya Hgb) eritrositler (RBC) içinde bulunmaktadır. Bir hemoglobin molekülü, demir içeren kompleks olan hem ve bu hem kompleksini saran protein zincirleri olan globinden ibarettir. Hemoglobin molekülü içinde bulunan protein zincirlerinin tipleri hemoglobinin yapısını ve fonksiyonunu olumsuz etkilemektedir. Farklı hemoglobin tipleri, içerdikleri farklı protein zincirlerine göre sınıflandırılırlar. Normal hemoglobin tipleri:

  • Hemoglobin A - yetişkinlerde bulunan Hb'nin yaklaşık % 95-98'ini oluşturur. Hb A iki alfa (α) ve iki beta (β) protein zincirini içerir.
  • Hb A2- Hb'nin yaklaşık % 2-3,5'unu oluşturur. İki alfa (α) ve 2 delta (δ) zincirini içerir.
  • Hb F - Hb'nin % 2'ye varan bölümünü oluşturur. İki alfa (α) ve iki gama (γ) protein zincirini içerir. Gebelik sırasında fetus tarafından üretilen birincil proteindir. Düzeyleri doğumdan sonraki birinci yıl içinde genellikle düşmektedir.

Globin zincirlerini kodlayan genlerdeki mutasyonlar hemoglobin üretiminde bozukluklara neden olabilmektedir. Dört gen alfa globin, iki gen beta globin zincirini kodlamaktadır.

Bu genlerdeki mutasyonların neden olduğu kalıtsal hemoglobin yapım bozuklukları iki kategoride incelenmektedir:

  • Talasemi veya normal hemoglobin üretiminin azalması (bu makalede tartışılmaktadır)
  • Anormal hemoglobin molekül yapımı (bkz Değişik hemoglobin formları)

Talasemiler, bir veya birden fazla globin genindeki mutasyonların belli bir globin zincirinin miktarında azalmaya neden olduğu bozukluklar grubudur. Bu durum (Hb A içindeki) alfa ile beta zincirler arasındaki dengeyi bozarak olağandışı hemoglobin formlarının birikimine veya Hb A2 veya Hb F gibi minör hemoglobin bileşenlerinin göreceli olarak miktarlarının artmasına neden olmaktadır.

Sınıflandırmalar

Talasemiler genellikle sentezi azalmış globin zincirine göre sınıflandırılmaktadır.

Talasemi Sınıflandırmaları

Alfa talasemi dört alfa globin gen kopyasından biri veya daha fazlasında silinme veya mutasyonla ilişkilidir. Ne kadar çok gen olumsuz etkilenmişse o kadar az sayıda alfa globin yapımı gerçekleşir. Alfa talaseminin dört farklı tipi:

  • Hastalık Belirtisi Olmayan Taşıyıcılık Durumu (1 gen etkilenmiş). Bu taşıyıcılarda hemoglobin düzeyleri ve eritrosit indeksleri normal olmasına rağmen hastalıklı gen çocuklara geçebilmektedir. Sıklıkla bu bireyler yalnızca bir HbH hastalığı veya alfa talasemi kalıtı olan çocuklarının varlığıyla tanımlanırlar (aşağıya bkz). Bu duruma tanı koymanın tek yolu DNA analizidir.
  • Alfa Talasemi Kalıtı (olumsuz etkilenmiş 2 gen). Alfa talasemi kalıtı olanlarda eritrositler (RBC) mikrositik, hipokromik, düşük MCV'li hafif seyreden kronik anemi hastaları olup genellikle başka bir hastalık belirtisi göstermezler. Bu anemi tipi demir katkılarına yanıt vermemektedir. Genellikle diğer mikrositik anemi nedenlerini dışlayarak alfa talasemi tanısı konmaktadır. DNA analiziyle tanı doğrulanabilirse de rutin bir uygulama değildir.
  • Hemoglobin H Hastalığı (olumsuz etkilenmiş 3 gen) Bu hastalıkta üretilen alfa globin zincirleri miktarında büyük ölçüde azalma beta zincirlerinde artışa ve sonuçta Hemoglobin H olarak bilinen beta tetramerlerin (4 beta zincirli gruplar) birikimine yol açarlar. Hb H hastalığı orta derecede -ağır anemi ve splenomegaliye (dalak büyümesi) neden olabilmektedir. Ancak, HbH ile ilişkili klinik tablo son derece değişkendir. Bazı kişiler asemptomatik iken bazıları ağır derecede anemiktir. Hemoglobin H hastalığı en sık Güney Doğu Asya veya Akdeniz kökenlilerde bulunmaktadır.
  • Alfa Talasemi Majör (hydrops fetalis, olumsuz etkilenmiş 4 gen). Alfa talaseminin en ağır formu olup hiç alfa globin, dolayısıyla HbA veya HbF üretilmez. Alfa talasemi majör hastası fetuslar gebeliğin erken döneminde anemiktirler. Hidrops oluşan fetusların kalp ve karaciğerleri sıklıkla büyümüştür. Tanı, sıklıkla gebeliğin son aylarında fötal ultrasonografi ile hidropik fetus varlığını gösterdiğinde konmaktadır. Olguların yaklaşık % 80'inde annede kan zehirlenmesi (toksemi) oluşacak ve doğum sonrası ağır kanamalar (hemoraji) gelişebilecektir. Alfa talasemi majör hastası fetuslar genellikle miadından önce düşürülür, veya ölü doğarlar veya doğumdan hemen sonra ölürler.

Alfa talasemi en çok Güney Doğu Asya, Güney Çin, Orta Doğu, Hindistan, Afrika ve Akdeniz etnik kökenlilerde saptanmaktadır.

Beta talasemi, bir veya her iki beta globin genindeki mutasyonlarla ilişkilidir. Yüz ila 200 mutasyon tanımlanmış olmasına rağmen yalnızca yaklaşık 20 tanesi sık görülmektedir. Beta talaseminin neden olduğu aneminin  şiddet derecesi hangi mutasyonun(ların) mevcut olduğuna, beta globin yapımını azaltıp azaltmadıkları (beta +  talasemi denilen) veya tamamen yok edip etmediklerine (beta 0 talasemi denilen) göre değişmektedir. Farklı beta talasemi tipleri :

  • Beta Talasemi Kalıtı. Bu kişide bir normal bir de mutasyonlu (değişikliğe uğramış) gen bulunmaktadır. Bu kişiler genellikle mikrositik ve olasılıkla demir katkılarına yanıt vermeyen hafif bir anemi dışında sağlık sorunları yaşamayacaklardır. Bu gen mutasyonu o kişinin çocuğuna geçebilmektedir.
  • Talasemi Intermedia. Bu hastada halâ bir miktar beta globin üretilmekle birlikte iki anormal gen bulunmaktadır. Yaşanan anemi ve sağlık sorunlarının şiddet derecesi var olan mutasyonlara bağlıdır. Talasemi intermedia ile intermedia majör arasındaki kesin ayrım hattı aneminin derecesi, tedavi için gerekli kan nakillerinin sayı ve sıklığıyla ilişkilidir. Talasemi intermedia hastaları düzenli olarak olmasa bile ara sıra kan nakillerine ihtiyaç duyabilir.
  • Talasemi Majör (Cooley Anemisi). Beta talaseminin en şiddetli formudur. Hastada, beta globin üretiminde şiddetli bir azalmaya veya üretimin tamamen durmasına neden olan ve önemli miktarlarda Hb A yapımını engelleyen iki anormal gen mevcuttur. Bu hastalık genellikle üç aylık bebeklerde ortaya çıkar ve yaşamı tehdit edici anemiye neden olur. Bu anemi yaşam boyunca düzenli kan nakillerini ve hatırı sayılır derecede süregelen tıbbi bakım gerektirir. Zamanla bu sık kan nakilleri vücutta aşırı miktarlarda demir birikimine yol açar. Tedavi edilmeden bırakılırsa bu aşırı miktarlarda demir karaciğer, kalp ve diğer organlarda birikebilir ve organ yetmezliğinden vaktinden önce ölüme yol açabilir .

Beta talasemi geniyle birlikte değişik hemoglobin formu geninin kalıtımla geçtiği durumlarda başka talasemi formları da oluşmaktadır. En önemli talasemi formları:

  • Hb E - beta talasemi. Hb E başlıca Güney Doğu Asya kökenli kişilerde en sık bulunan hemoglobin formlarından biridir. Kişide bir Hb E geni ve bir beta talasemi geni mevcutsa bu kombinasyon Hb E-beta talasemiye neden olmaktadır. Hb E beta talasemi, beta talasemi intermediaya benzer orta derecede şiddetli anemiye yol açmaktadır.
  • HbS - beta talasemi veya orak hücreli - beta talasemi. Hb S, en iyi bilinen hemoglobin formlarından biridir. Bir Hb S geni ve bir beta talasemi geninin kalıtımı Hb S-beta talasemiyle sonuçlanmaktadır. Hastalığın şiddet derecesi beta geninin üretimini tetiklediği beta globin miktarına bağlıdır. Hiç beta globin yapılamazsa klinik tablo hemen hemen tamamen orak hücre anemisi hastalığıyla benzeşir.

Testler

 Laboratuvar  Testleri

Tam kan sayımı: Tam kan sayımı kan dolaşımınızdaki hücreler ve sıvının bir panoramasını verir. Diğer hususlar arasında tam kan sayımı eritrositlerin sayısı ve içlerinde bulunan hemoglobin miktarı hakkında doktora bilgi verecektir. Doktora mevcut eritrositlerin büyüklüğü, şekilleri içlerinde ne kadar hemoglobin (eritrosit indeksleri de denilen) olduğuna ilişkin değerlendirmeler sunacaktır. Bu değerlendirmeler eritrosit büyüklüğünün ölçümü olan ortalama hücre hacmini (MCV) de içermektedir. Düşük bir MCV talaseminin ilk belirtisidir. MCV düşük olduğunda demir eksikliği ekarte edilmişse kişi talasemi kalıtı taşıyıcısı olabilir.

 Kan yayma preparatı (periferik yayma ve formül lökosit de denilir). Bu testte lam üstüne konmuş ve özel bir boyayla boyanmış ince bir kan katmanı mikroskop altında incelenir.  Lökosit, eritrositler ve trombositlerin sayısı ve tipleri normal ve olgunlaşmış olup olmadıkları açısından değerlendirilebilir. Normal eritrosit yapımını çeşitli bozukluklar olumsuz etkilemektedir. Talasemide eritrositler sıklıkla mikrositiktir (düşük MCV).

Ayrıca, kırmızı kan hücreleri:  

  • hipokromik olabilir
  • Büyüklükleri (anizositoz) ve şekilleri (poikilositoz) değişebilir.
  • Hücre çekirdeğine sahip olabilirler- normal olgunlaşmış eritrositlerin bir çekirdeği bulunmaz
  • Düzensiz bir hemoglobin dağılımına sahip olabilirler (mikroskop altında boğa gözüne benzer "hedef hücrelerinin" oluşumuna neden olurlar).

Anormal görünümlü eritrosit yüzdesi ne kadar yüksekse altta yatan bozukluk ve oksijen taşıma kapasitesindeki bozulma olasılığı da o kadar yüksektir.

Demir testleri  Bu testlerdemirferritin, doymamış demir bağlama kapasitesi (UIBC), total demir bağlama kapasitesi (TDBK) ve  transferrin doygunluk yüzdesiyle ilişkilidir. Bu testler vücudun demir stoğu ve kullanımının farklı yönlerini ölçmektedir. Demir eksikliğinin anemiye neden olup olmadığını ve/veya ağırlaştırıp ağırlaştırmadığını belirlemeye yardımcı olmak için bu testler  istenir. Talasemi hastasında aşırı demir yüklemesinin derecesini izlemeye yardımcı olmak için bu testlerden biri veya birden fazlasi istenir.

Hemoglobinopati  (Hb) değerlendirmesi. Bu test eritrositler içindeki mevcut hemoglobinin tipi ve göreceli miktarlarını ölçer. Hemoglobin A hem alfa hem de beta globini içeren ve yetişkinlerde bulunan normal bir hemoglobin tipidir. Beta talasemi kalıtı olanlarda genellikle büyük bir yüzde de HbA2 ve/veya F bulunmaktadır. HbH ise Hb H hastalığı olan alfa talasemi hastalarında görülebilmektedir.

 DNA analizi: Alfa ve beta globin oluşturan genlerde silinmeler ve mutasyonları araştırmak için bu test kullanılır.Taşıyıcılık durumunu değerlendirmek ve diğer aile üyelerinde mevcut mutasyonların tipini belirlemek için soygeçmiş araştırmaları yapılabilir. Rutin olarak DNA testi yapılmamasına rağmen talasemi tanısı koyabilmek ve taşıyıcılık durumunu belirleyebilmek için bu testten yararlanılabilir.

Tedaviler


Talasemi kalıtları olan insanların çoğu hiçbir  tedaviye ihtiyaç duymazlar. Ancak bu hastalar bu kalıtı çocuklarına geçirebildiklerinden genetik danışmanlık isteyebilirler.

Hemoglobin H veya beta talasemi intermedia hastaları yaşamları boyunca değişken şiddet derecelerinde anemi hastalığı geçirecektir. Göreceli olarak normal yaşamlar sürdürebilmelerine rağmen düzenli izlenmeleri gerekecek  ve bazen kan nakline gerek duyabileceklerdir. Anemiyle savaşmaya yardımcı olabilmek için sıklıkla folik asit katkıları verilmesine rağmen demir katkıları önerilmemektedir.

Beta talasemi major  hastaları yaşamları boyunca genellikle 3 veya 4 haftada bir kan nakillerine gerek duyacaklardır. Bu kan nakilleri vücuda yeterli konsantrasyonda oksijen sağladıkları gibi gelişme anormallikleri ve organ hasarını önlemeye yardımcı olur.  Ancak sık sık yapılan kan nakilleri demir miktarını toksik düzeylere yükselterek demirin karaciğer, kalp ve diğer organlarda birikimlere yol açarlar. Vücuttaki demirin azaltılmasına yardımcı olmak için düzenli olarak uygulanan demir şelazyon tedavisinden yararlanılır. Bu tedavi demire bağlanan bir ilacın uygulanmasını ve oluşan bileşiğin idrarla vücuttan atılmasını içermektedir. Dalağın cerrahi yoldan çıkartılmasına da (splenektomi) gerek duyulabilir.

Beta talasemi major tedavisinde kemik iliği nakli de kullanılmaktadır.

Alfa talasemi majör hastası fetuslar genellikle vaktinden önce düşerler, ölü doğarlar veya doğumdan kısa bir süre sonra kaybedilirler. Tedavi, durumu tanımlamaya, gebeliği sonlandırmaya veya anneyi komplikasyonlar açısından izlemeye odaklanır. Fetusa kan hatta kemik iliği nakilleri gibi deneysel tedaviler çok az sayıda bebeği miadında doğuma kadar yaşatmada başarılı olmuştur.

İlgili sayfalar


Bu internet sitesinde
Testler: Tam Kan SayımıFerritinSerum DemiriTDBK ve Transferrin Eritrosit sayımı (RBC)HemoglobinDemir Testleri
Hastalıklar: Anemi


Başka bir internet sitesinde
Cooley's Anemia Foundation
Northern California Comprehensive Thalassemia Center 
GeneReviews: Beta-Thalassemia 
National Heart Lung and Blood Institute (NHLBI): What is Thalassemia?

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber's Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (2001). Mosby's Diagnostic and Laboratory Test Reference 5th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO.

What is Thalassemia? Cooley's Anemia Foundation, Inc, About Thalassemia [On-line bilgiler]. .http://www.thalassemia.org/sections.php?sec=1 throughhttp://www.thalassemia.org.

(15 Mayıs 2003 tarihinde gözden geçirilmiş). Beta thalassemia. Genetics Home Reference [On-line bilgiler]. http://ghr.nlm.nih.gov/condition=betathalassemia http://ghr.nlm.nih.gov.

Cao, A. and Galanello, R. (4 Nisan 2003 ). Beta-Thalassemia. GeneTest Review [On-line bilgiler]. .http://www.geneclinics.org.

Abramson, S. and Abramson, N. (1999 February 15). 'Common' Uncommon Anemias. American Family Physician [On-line dergi) http://www.aafp.org/afp/990215ap/851.html through http://www.aafp.org.

Bojanowski, J. Thalassemia. Hendrick Health Organization [On-line bilgiler]. http://www.ehendrick.org/healthy/ http://www.ehendrick.org.

Thalassemia. March of Dimes, Quick Reference and Fact Sheets [On-line bilgiler]. http://www.marchofdimes.com/professionals/681_1229.asp throughhttp://www.marchofdimes.com.

Cohen, E. (Güncelleştirme tarihi: 1 Mayıs 2003). MedlinePLUS Medical Encyclopedia: Thalassemia [On-line bilgiler]. at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000587.htm.

Learning About Thalassemia. National Human Genome Research Institute [On-line bilgiler]. http://www.genome.gov/page.cfm?pageID=10001221 http://www.genome.gov.

Alpha Thalassemia. Northern California Comprehensive Thalassemia Center [On-line bilgiler]. http://www.thalassemia.com/alpha_thal.html http://www.thalassemia.com.

Beta Thalassemia. Northern California Comprehensive Thalassemia Center [On-line bilgiler]. http://www.thalassemia.com/beta_thal.html through http://www.thalassemia.com.

Thalassemia Trait. Northern California Comprehensive Thalassemia Center [On-line bilgiler]. http://www.thalassemia.com/thal_trait.html http://www.thalassemia.com.

Thalassemias. The Merck Manual - 2nd Home Edition [On-line bilgiler]. http://www.merck.com/pubs/mmanual_home2/sec14/ch172/ch172i.htm http://www.merck.com.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Harris, N. and Winter, W. Chapter 18, Hemoglobinopathies: Biochemical Disorders of Hemoglobin pp 213 - 226.

(Kasım 2005 ). Thalassemia. March of Dimes [On-line bilgiler]. http://www.marchofdimes.com/pnhec/4439_1229.asp http://www.marchofdimes.com. İnternete giriş tarihi:18/8/07.

(Mayıs 2006 ). What is Thalassemia. NHLBI [On-line bilgiler]. http://www.nhlbi.nih.gov/health/dci/Diseases/Thalassemia/Thalassemia_WhatIs.html throughhttp://www.nhlbi.nih.gov. İnternete giriş tarihi:18/8/07.

Cao, A. and Galanello, R. (2005 June 19, Updated). Beta-Thalassemia. GeneReviews [On-line bilgiler]. http://www.genetests.org/query?dz=b-thal through http://www.genetests.org. İnternete giriş tarihi:18/8/07.

Cao, A. and Galanello, R. (1 Kasım 2005)). Alpha-Thalassemia. GeneReviews [On-line bilgiler] .http://www.genetests.org. İnternete giriş tarihi:18/8/07.