Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
21 Eylül 2017.

Nedir?


Vitamin B12 ve folik asit (folat) normal kırmızı kan hücresi (RBC-eritrosit) oluşumu, doku ve hücre onarımı ve DNA sentezi için gerekli B kompleks vitaminleridir.  Bir  B12 ve/veya folat eksikliği bu vitaminlerden biri veya her ikisinin uzun süreli kronik eksikliğini yansıtır.  Vücut  karaciğerde 3-5 yıllık B12 vitamini ve birkaç aylık folat depolar, erişkinlerde eksiklikler ve ilişkin belirtilerin ortaya çıkması aylar ve yıllar alabilir.  Ancak bol miktarda yedek depoları olmadığı için bebekler ve çocuklar eksiklik belirtilerini daha çabuk gösterecektir.

Zamanla B12 veya folat eksikliği, daha az sayıda ancak daha büyük kırmızı kan hücresi üretimi ve oksijen taşıma yetisinde azalmayla karakterize makrositik anemiye yol açabilmektedir. Anemiye bağlı olarak hastalar zayıftır. Baş dönmesi ve nefes darlığı çekebilirler. B12 vitamini eksikliği aynı zamanda değişik derecelerde nöropatiye yol açabilmektedir. Nöropati hastanın elleri ve bacaklarında karıncalanma ve uyuşma, bilinç bulanıklığı, iritabilite ve ciddi derecede demansa (bunamaya) kadar değişen zihinsel bozukluklara neden olabilen sinir hasarıdır.

Gebe kadınlar fetusun (anne karnındaki bebek) doğru gelişmesi için artan miktarlarda folata gerek duyarlar. Bir kadında gebelikten önce folat eksikliği mevcutsa gebelik sırasında eksiklik artacağı gibi vaktinden önce doğum ve çocukta spina bifida,  nöral tüp gibi doğum defektlerine yol açabilir

Belirtiler


B12  ve folat eksikliğiyle ilişkili bulgular genellikle spesifik olmadığı gibi pek belirgin değildir. Bulgular sonuçta oluşan makrositik anemi, sinir tutulumu, ve mide-bağırsak değişiklikleriyle ilişkilidir. Erken evrede eksikliği olan hastalara herhangi belirgin bulguları olmaksızın tanı konabilir. Diğer hastalar aşağıdakileri içerebilen çeşitli hafif-şiddetli rahatsızlıklar geçirebilir:

  •  Bilinç bulanıklığı
  • Paranoya
  • İshal
  • Baş dönmesi
  • Bitkinlik, zayıflık
  • İştahsızlık
  • Emilim bozukluğu
  • Solukluk
  • Hızlı kalp atımları
  • Nefes darlığı
  • Dil ve ağız içinde acılık
  • Ayaklarda, ellerde, kollarda ve bacaklarda karıncalanma, uyuşma ve/veya yanma hissi (B12  ile)

Nedenleri


B12 ve folat eksikliği yetersiz alım, yetersiz emilim, artan kayıplar veya gereksinmeye bağlı olabilir. Folat yeşil yapraklı bitkilerde, turunçgillerde, kuru baklagillerde, mayalarda ve katkılı tahıllarda bulunur. B12 ise kırmızı et, balık, kümes hayvanları, süt, yumurtalar ve katkılı tahıllarda bulunur. Yetersiz B12 alımına bağlı eksiklik seyrek olmakla birlikte tam vejetaryenler (herhangi bir hayvansal ürünü tüketmeyenler) ve emzirdikleri çocuklarında görülebilir. 

B12 vitaminini diyetle alınan proteinden ayırmak için gerekli mide asidi yetersizliği de B12 eksikliğine neden olabilmektedir. Bu, yaşlılarda ve mide asidi üretimini baskılayan ilaçları alan kişilerde en sık görülen nedendir. Eksiklik, mide duvarı (pariyetal ) hücreleri tarafından üretilen ve bağırsaklarda emilmeden önce B12’yi bağlayan intrinsik (içsel) faktör eksikliğine bağlı olabilir. Pernisiyöz anemi denilen bir otoimmün bozukluk mide duvarı hücrelerine zarar vererek intrinsik faktörün azalmasına yol açar.

Tahıl ürünlerine tahammülsüzlük sonucu bağırsaklarda iltihaplanma ve emilim bozukluğu görülen çölyak hastalığı gibi genel emilim bozukluğuna neden olan hastalıklar ve anormal durumlar, mide ve bağırsaklarda bakteri çoğalması, midenin  pariyetal hücrelerinin veya bağırsakların bir bölümünün cerrahi yolla çıkartılması sonucu da B12 ve folat eksikliği oluşabilmektedir. 

Karaciğer veya böbrek hastalığı ve alkolizm gibi kronik bozukluklar, fenitoin, metformin (diyabet tedavisi ) veya  metotreksat (bir eklem iltihabı tedavisi) gibi ilaçlar B12 veya folat düzeylerinin azalmasına yol açabilmektedir. 

Gebe kadınların tümü, fetusun uygun gelişmesi için  yüksek miktarlarda folata gerek duyarlar. Gebelikten önce mevcut olan herhangi bir eksiklik gebelik sırasında artacaktır.

Testler


Rutin Tam kan sayımı testi sırasında sıklıkla anemi ve B12 vitamini veya folat eksikliğindeki büyük kırmızı kan hücreleri (RBC) saptanır. Bir eksikliği, şiddet derecesini ve altta yatan nedenini belirlemek ve tedavinin etkinliğini izlemek için laboratuvar testlerinden yararlanılır.

Laboratuvar Testleri
B12 ve folat eksikliği tanısı koymak ve takibi için sıklıkla istenir:

  •  B12  - Eğer düşükse, eksikliği söz konusudur ancak düşüklük, nedeni belirleyemez. Normal olsa bile yine de folat eksikliği mevcut olabilir.  Tedavinin etkinliğini takip için istenebilir. 
  • Tam kan sayımı-. Rutin olarak kan hücre anormalliklerini taramak için istenen bir testler grubudur. Hücre tiplerini, miktarlarını ve karakteristik özelliklerini belirler. Hem B12 hem de folat eksikliği anemisinde hemoglobin düzeyi düşebilir ve kırmızı kan hücreleri (RBC) anormal derecede büyümüştür (makrositik veya megaloblastik). Beyaz kan hücreleri (lökosit-WBC) ve trombositler de azalabilir.
  •  Folat. Serumdaki veya kırmızı kan hücresi içindeki folat test edilebilir. Bazı araştırmacılar kırmızı kan hücresi içindeki folatın klinik açıdan daha anlamlı olduğuna inanmaktadır. İkisinden biri düşükse bu bir eksikliğe işaret eder. Normalse yine de bir B12 eksikliği mevcut olabilir. Tedavinin etkinliğini izlemek için istenebilir.

 B12 ve folat eksikliği tanısı koymak için nadiren  kullanılan testler:

  •  Metilmalonik Asit (MMA). Hafif derecede veya erken dönemde B12 eksikliğini belirlemeye yardımcı olmak için bazen istenmektedir.
  •  Homosistein. Ara sıra istenmektedir. Hem B12 hem de folat eksikliğinde yükselebilir.

B12 eksikliği nedenini belirlemeye yardımcı olmak için istenen testler:

  • Schilling Testi- Bir zamanlar pernisiyöz anemi tanısını doğrulamak için sıklıkla istenirdi. Artık bu test genellikle yapılmamaktadır.
  •  İntrinsik Faktör Bağlayıcı Antikor- B12’nin bağlanmasına müdahale eder.  Pernisiyöz anemide mevcut olabilir. Genellikle rutinde yapılmayan özel bir testtir.
  • İntrinsik Faktör Bloke edici Antikor- B12’nin intrinsik faktöre bağlanmasını engelleyen bir proteindir. Tüm pernisiyöz anemili hastaların % 50’den fazlasında mevcuttur.
  • Pariyetal Hücre Antikoru-  İntrinsik (içsel) faktörü oluşturan pariyetal hücrelere karşı oluşan bir antikordur. Pernisiyöz anemi hastalarının büyük bir yüzdesinde bulunan ve yine başka bozukluklarda da görülebilen bir antikordur.

Tedavi


B12 ve folat eksikliklerinin tedavisi sıklıkla uzun süreli veya yaşam boyu takviyeyi gerektirir. İntrinsik (içsel) faktör eksikliği veya genel beslenme bozukluğuna neden olan rahatsızlıkları olanların B12 enjeksiyonlarına ihtiyacı vardır. Folat/folik asit oral yolla alınan bir katkı maddesidir. Doktorlar çocuk doğurmayı düşünen kadınların, fetusun normal gelişmesi için, yeterli stoğa sahip olmalarını sağlamak üzere hepsine  gebelik sırasında veya öncesinde folat katkıları almalarını önermektedir.

Hastada hem B12 hem de folat eksikliği mevcutsa her ikisini de takviye etmesi gerekecektir. B12 eksikliği olan hasta yalnızca folik asit takviyeleri alırsa makrositik anemi geçebilmesine rağmen B12 eksikliğinin neden olduğu altta yatan nöropati (sinir hasarı) sebat edecektir. Uygun tedaviyle  hastalık belirtilerinin geçmesi gerekirken sinir hasarı tümüyle geri dönmeyebilir.

İlgili Sayfalar


Bu internet sitesinde
Testler: Tam Kan Sayımı Kan yayma preparatıVitamin B12Folik asitHomosisteinMetilmalonik asit
Rahatsızlıklar:  Beslenme bozukluğu AlkolizmAnemi

Başka bir internet sitesinde
March of Dimes: Folic Acid
MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia: Pernicious anemia
Family Doctor: Vitamin B-12
Facts about Vitamin and Mineral Supplements

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılmış Kaynaklar

Pagana, Kathleen D. & Pagana, Timothy J. (© 2007). Mosby’s Diagnostic and Laboratory Test Reference 8th Edition: Mosby, Inc., Saint Louis, MO. Pp 460-461, 834-836, and 999-1000.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry, AACC Press, Washington, DC. Pp 403-406.

Wu, A. (2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, Fourth Edition. Saunders Elsevier, St. Louis, Missouri.410-413, 1124-1127.

Grund, S. (Güncelleştirilme tarihi:). 27 Ağustos 2007), Pernicious anemia. MedlinePlus Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000569.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html. İnternete giriş tarihi:12/4/08.

Matsui, W. (14 Şubat 2007). Anemia - B12 deficiency. Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000574.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html. İnternete giriş tarihi:4/12/08.

Kasper, D.L., et al, Editors (2005). Harrison’s Principles of Internal Medicine 16th Edition: McGraw-Hill. Pp 602-604, and 2404.

McClatchey, K.D., Editor (2002), Clinical Laboratory Medicine 2nd Edition: Lippincott Williams & Wilkins, Philadelphia, PA. Pp 842-844.

Önceki derlemelerde kullanılmış kaynaklar
Thomas, Clayton L., Editor (1997). Taber’s Cyclopedic Medical Dictionary. F.A. Davis Company, Philadelphia, PA [18th Edition].

Cohen, E. (5 Haziran 2003). Medical Encyclopedia: Anemia - B12 deficiency. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000574.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Webner, D. (26 Nisan 2003). Medical Encyclopedia: Folate deficiency. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000354.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Cohen, E. (25 Nisan 2003). Medical Encyclopedia: Folate-deficiency anemia. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000551.htm throughhttp://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Brose, M. (1 haziran 2003). Medical Encyclopedia: Folic acid - test. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/003686.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Angelo, S. (19 Ocak 2003). Medical Encyclopedia: Folic acid (folate). MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002408.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Cohen, E. (7 Kasım 2002). Medical Encyclopedia: Pernicious anemia. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000569.htm throughhttp://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

Angelo, S. (18 Ocak 2003). Medical Encyclopedia: Vitamin B12. MEDLINEplus Health Information, Medical Encyclopedia.  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002403.htm http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/encyclopedia.html

(© 2004). Folate, RBC and Serum. ARUP’sGuide to Clinical Laboratory Testing.  http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_a237.jsp#1149156 http://www.aruplab.com

(© 2004). Intrinsic Factor Blocking Antibody. ARUP’s Guide to Clinical Laboratory Testing.  http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_a23b.jsp#1152989 http://www.aruplab.com

(© 2004). Vitamin B12. ARUP’s Guide to Clinical Laboratory Testing.  http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_270c.jsp#1150535 http://www.aruplab.com

(© 2004). Vitamin B12 Binding Capacity. ARUP’s Guide to Clinical Laboratory Testing.  http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_271c.jsp#1150556 http://www.aruplab.com

Stevenson, R. (© 2004). Spina bifida. AccessMed Health Information Library, Hendrick Health System.  http://www.ehendrick.org/healthy/001258.htm http://www.ehendrick.org

Carson-DeWitt, R. (© 2004). Pernicious anemia. AccessMed Health Information Library, Hendrick Health System.  http://www.ehendrick.org/healthy/001049.htm  http://www.ehendrick.org

Haggerty, M. (© 2004). Folic acid deficiency anemia. AccessMed Health Information Library, Hendrick Health System.  http://www.ehendrick.org/healthy/000541.htm http://www.ehendrick.org

Patience Paradox, (© 2004). Folic acid. AccessMed Health Information Library, Hendrick Health System.  http://www.ehendrick.org/healthy/001540.htm http://www.ehendrick.org

Haggerty, M. (© 2004). Anemias. AccessMed Health Information Library, Hendrick Health System.  http://www.ehendrick.org/healthy/ http://www.ehendrick.org

(Güncelleştirilme tarihi: 9 Aralık 2002), Vitamin B12. NIH Clinical Center, Facts About Dietary Supplements.  http://ods.od.nih.gov http://ods.od.nih.gov

(Güncelleştirilme tarihi: 9 Aralık 2002), Folate. NIH Clinical Center, Facts About Dietary Supplements.  http://ods.od.nih.gov/factsheets/cc/folate.html http://ods.od.nih.gov

Johnson, L. (©1995-2004). Vitamin B12. Merck Manual – Second Home Edition, Section 12. Disorders of Nutrition and metabolism, Chapter 154. Vitamins.  http://www.merck.com/pubs/mmanual_home2/sec12/ch154/ch154j.htm http://www.merck.com

Johnson, L. ((©1995-2004). Folic Acid. Merck Manual – Second Home Edition, Section 12. Disorders of Nutrition and metabolism, Chapter 154. Vitamins.  http://www.merck.com/pubs/mmanual_home2/sec12/ch154/ch154k.htm http://www.merck.com

(2003 October). Vitamin B-12.  http://familydoctor.org/765.xml http://www.familydoctor.org