Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi
21 Eylül 2017.

K vitamini nedir?

K vitamini vücudun az miktarda ancak, düzenli olarak alması gereken bir besindir. Kan damarları yaralandığında kanı pıhtılaştıran pıhtılaşma faktörlerinin oluşumu için gerekli olan bir maddedir. K vitamini eksikliği aşırı kanama ve kolayca morarmaya yol açabilir. Ayrıca K vitamininin kemik kaybının önlenmesinde önemli bir rol oynadığı düşünülmektedir. Kanda düşük K vitamini düzeyleri düşük kemik yoğunluğu ile ilişkilendirilmiş olup yeterli K vitamini düzeyleri kırık riskini azaltırken kemik sağlığını iyileştirebilmektedir.

Üç farklı K vitamini tipi mevcuttur.

  • K1 vitamini (filokinon) diyetle, özellikle yeşil yapraklı sebzeler, süt ürünleri ve bitkisel yağlardan alınan K vitamini türüdür. Aşırı kanamalı bazı hastalıkların tedavisi için piyasada ağızdan alınan veya enjeksiyon şeklinde preparatları mevcuttur.
  • K2 vitamini (menakinon) bağırsaklarda normal florada bulunan bakteriler tarafından üretilmektedir. K1’i takviye etmesine rağmen vücudun gereksinmelerini karşılayacak kadar yoktur.
  • K3 vitamini (menadion), erişkinlerin tedavisinde kullanılan yapay, suda çözünebilen bir K vitamini formudur. Hemolitik anemiye neden olabildiğinden bebeklere verilmemektedir.

Vücut yeterli miktarda K vitamini yapamadığından diyetle belli miktarda K vitamini alınmalıdır. Çok çeşitli besinlerde bulunur. Sıklıkla önerilen günlük miktarlardan daha yüksek miktarlarda K vitamini içeren yiyecekler arasında kara lahana, yeşil lahana, ıspanak, şalgam, hardal, marul gibi yeşil yapraklı sebzeler, ayrıca brokoli, taze soğan, maydanoz, kuşkonmaz, Brüksel lahanası ve karnabahar sayılabilir. Diğer K vitamini kaynakları süt ürünleri, tahıllar, bitkisel yağlar ve soya fasulyelerini içerir. Diyetle alınan ve vücudun imal ettiği K1 ve  K2 vitaminleri yağda çözünebildiği gibi vücudun yağ dokuları ve karaciğerde depolanır. Bir erişkin tipik olarak bir haftalık K vitamini stoğunu depolar.

Warfarin (Coumadin) adlı pıhtılaşma önleyici ilacı alanlar yiyeceklerindeki K vitamini miktarı konusunda dikkatli olmalıdır. K vitamini bir warfarin antagonisti etkisi gösterir. Antagonistlik, karşıt etki anlamına geldiği gibi ilacın reçetelendirildiği rahatsızlığa karşı daha az etkinlik göstermesine neden olur. Warfarin, kanlarını “sulandırmak” ve uygun olmayan pıhtılaşmayı önlemek için derin ven trombozu (DVT) ve kalp-damar hastalıkları  (KDH) gibi çeşitli hastalıkları olanlara  verilen bir ilaçtır. İlaç K vitaminine bağımlı pıhtılaşma faktörlerinin üretimini engelleyerek etki etmektedir. Warfarin insanları farklı farklı etkilemekte olduğundan tipik olarak bir INR (Uluslararası Normalleştirilmiş Oran) değeri veren bir PT (protrombin zamanı) testiyle dikkatle izlenmesi gerekir. INR dar bir tedavi aralığı içinde tutulmalıdır. Warfarinin azı tehlikeli kan pıhtılarının oluşumuna yol açabildiği gibi çok fazlası kanama olgularına neden olabilmektedir. K vitamininden zengin yiyeceklerden kaçınmaktansa bu ilacı kullananların her gün belli miktarlarda K vitamini tüketmeleri daha önemlidir. K vitamininde önemli artışlar veya azalmalar warfarinin vücut içindeki etki mekanizmasını olumsuz etkileyebilmektedir..

K vitamini eksikliği


K vitamini eksikliğinin en sık görülen nedenleri besinlerle yetersiz alım, yetersiz emilim ve karaciğer hastalığı nedeniyle vitaminin düşük miktarlarda  depolanması olmakla birlikte bağırsaklarda azalan üretime de bağlı olabilir.

  • Besinlere yetersiz miktarda K vitamini alımı sağlıklı erişkinlerde oldukça seyrek görülen bir durum olmasına rağmen ağır hastalarda veya belli bazı kronik rahatsızlıkları olanlarda göreceli olarak daha sık görülmektedir. Örneğin, yoğun bakım ünitesine getirilen hastalarda, kemoterapi gören kanser hastalarında, kronik diyaliz tedavisi altındakilerde, beslenme bozukluğu (malnütrisyon) riski olanlarda (örneğin aşırı alkol veya uyuşturucu ilaç kullananlar yetersiz beslendikleri için)  sık rastlanmaktadır..
  • Kistik fibroz, çölyak hastalığı , kronik pankreatit veya Crohn hastalığı gibi hastalıklara bağlı emilim bozuklukları, özellikle yağların emilim bozukluğu da K vitamini eksikliğine neden olabilmektedir. Safra kanalı tıkanıklığı veya birincil biliyer siroz gibi koleostatik karaciğer hastalıkları da emilim bozuklukları ve dolayısıyla K vitamini eksikliğine yol açabilmektedir..
  • Antibiyotikler, aspirin (salisilatlar) ve nöbetleri önleyici ilaçlar K1 vitamininin emilimini bozabilir, bağırsaklarda üretilen K2 miktarını azaltabilir veya vücüdun K vitamini gereksinmelerini artırabilir.
  • Yenidoğanlarda K vitamini eksikliği yenidoğanın kanamalı hastalığıyla ilişkilidir (K vitamini eksikliğine bağlı kanama-KVBK). Bu hastalık kanama ve morarmaya neden olabilmektedir. Ağır vakalarda beyin içinde ölümcül kanamaya yol açabilmektedir. Yenidoğanlarda K vitamini stokları küçük ölçekli olduğu ve bağırsaklarında henüz normal flora oluşmadığı ve anne sütü çok fazla K vitamini temin edemediği için KVBK sıkça görülebilmektedir. Ayrıca yenidoğanın annesi gebelik sırasında nöbetleri engelleyen ilaçlar alıyorsa bebek K vitamini yetersizliğiyle doğabilir. Yenidoğanların tümüne doğumdan hemen sonra rutin olarak K vitamini enjeksiyonu yapılmaya başlandıktan sonra bu rahatsızlıklar geniş ölçüde ortadan kalkmıştır. Cerrahi girişim gerektiğinde aşırı kanamayı önlemek için bebeklere de işlemden önce K vitamini verilebilir.  

Belirtiler ve Bulgular


K vitamini eksikliği ile ilişkili bulgular ve belirtiler aşağıdakileri içerebilir :

  • kolay morarma
  • burun veya dişetlerinden kan sızıntısı
  • yaralanmalar, delinmeler, enjeksiyon veya cerrahi girişim bölgelerinden aşırı kanama
  • ağır adet kanamaları
  • mide-bağırsak yolundan kanama
  • idrar ve/veya gaitada kan
  • protrombin zamanında (PT/INR) artış

Yenidoğanın kanamalı hastalığında belirtiler ve bulgular yukarıda listelenenlere benzer olabilir. Ancak, daha ciddi olgularda kafatası içinde (intrakraniyal) kanamalar oluşabilir.

Yukarıda sıralanan bulgular aşağıda belirtildiği gibi riski artmış birinde oluştuğunda K vitamini eksikliğinden kuşkulanılabilir.

  • Kronik beslenme veya emilim bozukluğu olanlar
  • Antibiyotiklerle uzun süre tedavi olanlar; antibiyotikler ince bağırsaklarda K2 vitamininin yapımına yardımcı olan bakterileri de öldürebilirler.
  • Kanser veya diyaliz hastaları veya yoğun bakım ünitelerindekiler gibi ciddi derecede rahatsız olanlar

Laboratuvar Testleri

Protrombin zamanı (PT)
Beklenmedik veya aşırı kanama oluştuğunda K vitamini eksikliğinden kuşkulanılabilir ve genellikle K vitamini eksikliği ortaya çıkartılır. Bu olgularda kanamayı araştırmak için başlıca protrombin zamanı saptanır. Protrombin zamanı uzamış ve bunun düşük K vitamini düzeylerine bağlı olduğundan kuşkulanılıyorsa sıklıkla enjeksiyon şeklinde K vitamini verilecektir. Kanama durur ve PT/INR normale dönerse K vitamini eksikliğinin kanamaya neden olduğu varsayılır.

Aşırı kanama ve morarma bulguları olan bir kişiyi değerlendirmek için başka pıhtılaşma testleri de yapılabilir. Örn: PTT, trombin zamanı, trombosit sayısı, trombosit fonksiyon testleri , pıhtılaşma faktörü testleri, fibrinojen, ve d-dimer testleri.

Bir eksikliğin varlığını belirlemek için nadiren kandaki K düzeyi ölçümlerinden yararlanılır.

Tedavi


K vitamini eksikliğinin kısa süreli tedavisi genellikle ya oral takviye ya da enjeksiyon tedavisi şeklindedir. Kronik K vitamini eksikliği olanlar için  uzun süreli veya yaşam boyu vitamin takviyesi gerekli olabilir.

Yüksek düzeylerde alınan doğal K vitaminiyle (K1 ve K2) ilişkili sorunlar bildirilmemiştir.  Bu doğal formlar yüksek konsantrasyonlarda bile düşük bir toksisiteye sahiptir.  Ancak suda çözünebilen K3 vitamini büyük miktarlarda verildiklerinde toksik olabilmektedir. Ayrıca K3’ün bebeklerde hemolitik anemiye neden olduğu bilindiğinden çok küçük yaştaki hastaları tedavi etmek için kullanılmamaktadır.

K vitaminine bağımlı pıhtılaşma faktörleri karaciğerde yapılmaktadır. Hastada kronik karaciğer hastalığı varsa yeterli miktarda  K vitamini olsa bile yeterince pıhtılaşma faktörü üretemezler. Karaciğerleri ciddi derecede hasarlanmış kişilerde K vitamini takviyesi etkili olmayabilir.

İlgili sayfalar


Bu internet sitesinde
Testler: PT ve INR
Hastalıklar: Karaciğer Hastalığı, Kistik fibroz, Çölyak Hastalığı, İltihabi Bağırsak Hastalığı, Beslenme bozukluğu, Aşırı Pıhtılaşma Bozuklukları

Başka bir internet sitesinde
MedlinePlus Medical Encyclopedia: Vitamin K
MedlinePlus Medical Encyclopedia: Hemorrhagic disease of the newborn
March of Dimes: Newborn Care in the Delivery Room
Mayo Clinic: Warfarin (Coumadin) diet, What can I eat?
Harvard School of Public Health: Vitamin K, What should you eat?
Warren Grant Magnuson Clinical Center, National Institutes of Health Drug-Nutrient Interaction Task Force: Important Information to Know When You Are Taking Coumadin and Vitamin K

Makalenin kaynakları

DİKKAT : Bu makale burada alıntılanan kaynaklarla birlikte Lab Tests Online Editörler İnceleme Kurulunun  toplu deneyimlerine dayanmaktadır.  Bu makale belli aralıklarla Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte olup  inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir. Alıntı yapılan her yeni kaynak listeye eklenecek ve kullanılmış orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Clarke, W. and Dufour, D. R., Editors (© 2006). Contemporary Practice in Clinical Chemistry: AACC Press, Washington, DC. Pp 402-403.

Wu, A. (© 2006). Tietz Clinical Guide to Laboratory Tests, 4th Edition: Saunders Elsevier, St. Louis, MO. Pp 1142-1143.

Vorvick, L. (Güncelleştirme tarihi:  7 Mart 2009). Vitamin K. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/002407.htm.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Basch, E. et. al. (Gözden geçirilme tarihi: 1 Mart  2008). Vitamin K. MedlinePlus Drugs and Supplements [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/druginfo/natural/patient-vitamink.html http://www.nlm.nih.gov/medlineplus.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Fogel, M. (Güncelleştirme tarihi:  30 Nisan 2008). Hemorrhagic disease of the newborn. MedlinePlus Medical Encyclopedia [On-line bilgiler].  http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/007320.htm.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Johnson, L. (Gözden geçirilme tarihi: Nisan 2007). Vitamin K. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line bilgiler].  http://www.merck.com/mmpe/sec01/ch004/ch004m.html?qt=vitamin%20k&alt=sh http://ww.merck.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Hughes, S. (10 Mart 2009). No Reduction in Bleeding With Vitamin K in High-INR Patients. Medscape Today [On-line bilgiler].  http://www.medscape.com/viewarticle/589402 http://www.medscape.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Patel, P. and Mikhail, M. (Güncelleştirme tarihi:  18 Aralık 2008). Vitamin K Deficiency. Emedicine [On-line bilgiler].  http://emedicine.medscape.com/article/126354-overview http://emedicine.medscape.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

St. John, E. (Güncelleştirme tarihi: 16 Haziran  2006). Hemorrhagic Disease of Newborn. Emedicine [On-line bilgiler].  http://emedicine.medscape.com/article/974489-overview http://emedicine.medscape.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

(Gözden geçirilme tarihi: Ağustos 2008). Your Guide to Coumadin/Warfarin Therapy. U.S. Department of Health and Human Services, Public Health Service, Agency for Healthcare Research and Quality [On-line bilgiler].  http://www.ahrq.gov/consumer/coumadin.pdf http://www.ahrq.gov.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

(Yeniden onaylanma tarihi: 1 Eylül  2006). Controversies Concerning Vitamin K and the Newborn. AAP Policy Statement [On-line bilgiler].  http://aappolicy.aappublications.org/cgi/content/full/pediatrics;112/1/191 http://aappolicy.aappublications.org.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

(Mayıs 2008). Newborn Care in the Delivery Room. March of Dimes [On-line bilgiler].  http://search.marchofdimes.com/cgi-bin/MsmGo.exe?grab_id=6&page_id=11468800&query=vitamin+k&hiword=VITAMINS+k+vitamin+ http://www.marchofdimes.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Ruiz Jr., A. (Gözden geçirilme tarihi: Ocak 2008) Malabsorption Syndromes. Merck Manual for Healthcare Professionals [On-line bilgiler].  http://www.merck.com/mmpe/print/sec02/ch017/ch017a.html http://www.merck.com.  İnternete giriş tarihi: Mayıs 2009.

Tietz Textbook of Clinical Chemistry and Molecular Diagnostics. Burtis CA, Ashwood ER and Bruns DE, eds. 4th ed. St. Louis, Missouri: Elsevier Saunders; 2006, Pp 1087-1090.

Harrington DJ, et al. A study of the prevalence of vitamin K deficiency in patients with cancer referred to a hospital palliative care team and its association with abnormal haemostasis. J Clin Pathol. 2008 Apr 61(4):537-40. Epub 8 Ekim 2007.

Pilkey RM, et al. Subclinical vitamin K deficiency in hemodialysis patients. Am J Kidney Dis. 2007 Mar 49(3):432-9.

Crowther MA, McDonald E, Johnston M, Cook D. Vitamin K deficiency and D-dimer levels in the intensive care unit: a prospective cohort study. Blood Coagul Fibrinolysis. 2002 Jan 13(1):49-52.

(7 Eylül 2007) University of Maryland Medical Center. Vitamin K.  http://www.umm.edu/altmed/articles/vitamin-k-000343.htm through http://www.umm.edu. Accessed July 2009.

Linus Pauling Institue at Oregon State University. Micornutrient Information Center: Vitamin K.  http://lpi.oregonstate.edu/infocenter/vitamins/vitaminK/ http://lpi.oregonstate.edu. Accessed July 2009.

Harrison's Principles of Internal Medicine. 16th ed. Kasper D, Braunwald E, Fauci A, Hauser S, Longo D, Jameson JL, eds. McGraw-Hill, 2005, Pp 409, 683.