Resmi adı
Kemik Belirteçleri
Bu makalenin en son gözden geçirilme tarihi
Bu makalenin en son değiştirilme tarihi 9 Kasım 2017.

Kemik belirteçleri nelerdir?

Kemik belirteçleri olası bir kemik bozukluğunu düşündürür tarzda, kemik rezorpsiyonu (emilimi) ve/veya oluşum hızının anormal derecede düşüp düşmediğini belirlemeye yardımcı olmak için kemiğin yeniden biçimlendirme ürünlerini saptayan kan ve idrar testleridir. Kişinin kemik kırığı riskini belirlemeye ve osteoporoz gibi iskelet bozuklukları için tedavi gören hastaların ilaç tedavisini takip etmeye yardımcı olmak için de belirteçler kullanılabilir.

Kemik yaşayan, büyüyen ve yılda yaklaşık % 10 oranında yenilenen bir dokudur. Büyük ölçüde, gerim gücünü veren ve çatısını oluşturan bir protein ağıyla, iskeletin çatısını sertleştiren kalsiyum fosfat adlı bir mineralleşmiş kompleksten ibarettir. Kollajen ve kalsiyumun bu bileşimi kemiğin sert olmasını sağlamakla birlikte kemikler ağırlık taşıyacak ve baskıya dayanacak kadar yeterince esnektir. Vücut kalsiyumunun % 99’dan fazlası kemikler ve dişlerde, geri kalan %1’i kanda bulunmaktadır.

İnsanın yaşamı boyunca eski kemik sürekli ortamdan uzaklaştırılır (rezorpsiyon) ve yerine yeni kemik dokusu (oluşum) gelerek sağlıklı bir kemik yapı sağlanır. Kemiğin rezorpsiyonu (emilim) sırasında osteoklast denilen hücreler küçük miktarlarda kemik dokuyu, enzimler ise protein ağını çözündürür. Daha sonra osteoblast denilen hücreler kemik oluşumunu başlatır ve yeni protein ağının oluşumuna yardımcı olan çeşitli bileşikleri salgılarlar. Bu protein ağı daha sonra kalsiyum ve fosfatla mineralize olarak yeni kemik dokusunu oluştururlar. Kemikleri canlı ve sağlam tutmak için vücut içinde yeniden biçimlendirme süreci sürekli devam eder.

Erken çocukluk dönemi ve ergenlik döneminde yeni kemik eklenmesi eski kemiğin ortadan kaldırılmadan daha hızlıdır. Sonuçta kemikler daha büyür, ağırlaşır ve yoğunlaşır. 25 ile 30 yaş arasında maksimal kemik kitlesine (maksimal kemik yoğunluğu ve gücü) ulaşana kadar kemik oluşum hızı emilim (rezorpsiyon) hızından fazladır. Bu pik dönemden sonra kemik emilim hızı oluşum hızını geçerek net olarak kemik kaybıyla sonuçlanır. Kadınlarda menopozdan sonraki ilk birkaç yılda kemik kaybı maksimal düzeyde olup daha sonraki yıllarda da devam eder. Erkeklerde 70’li yaşların ortalarına kadar belirgin bir kemik kaybı olmaz.


Bu belirteçler nasıl kullanılır?

Doktorunuzun kemik emilim ve/veya oluşum hızlarında artış olup olmadığını belirlemesine yardımcı olmak için bir veya birden fazla sayıda kemik belirteci testi istenebilir. Doktorlar kemiklerinizin incelip incelmediğini, bir kemik hastalığınız olup olmadığını değerlendirmek için bazen kemik mineral yoğunluğu testine ek olarak kemik belirteçlerini istemektedir. Bu testler esasen kemik hastalığı için verilen antirezorptif (emilimi engelleyen) tedaviye yanıtı izlemek, doktorunuzun almakta olduğunuz ilacın dozunun yeterli olup olmadığını belirlemesine yardımcı olmak  için kullanılır. Bu belirteçler, doktorunuzun antirezorptif  veya kemik oluşum tedavilerine yanıt verip vermediğinizi, radyoloji ile belirlenen kemik yoğunluğu ölçümüne göre çok daha hızlı anlamasına olanak tanıyabilir (belirteçlerle 3-6 ayda, kemik yoğunlukölçümü ile 1-2 yılda).  Bu yaklaşımla tedaviye uygun biçimde yanıt vermediğiniz takdirde tedaviniz değiştirilebilir.

Meme ve prostat kanseri hastalarında kemik metastazları sık görüldüğünden, kemik belirteçlerinin doktorlara hangi meme ve prostat kanserlerinin yüksek bir kemik metastaz riski altında olduğunu ve dolayısıyla kimlerin bifosfonatlar gibi kemik rezorpsiyonunu (emilimini) önleyen ilaç tedavisine uygun olduğunu belirlemede yardımcı olabildiğine ilişkin bazı kanıtlar mevcuttur. Kemik belirteçleri, kemik kaybı ile giden  rahatsızlıklar için verilen tedaviye hastanın yanıtını öngörebilmektedir.

Kemik Belirteci Testleri

Aşağıda kan ve/veya idrar numunelerinde, kemik rezorpsiyon ve kemik oluşum belirteçlerinin bir bölümü listelenmiştir. Çeşitli hastalık durumlarında anormal kemik kaybını öngörebilen yeni biyolojik belirteçler için araştırmalar süregelmektedir. Bu belirteçlerin birçoğu için diyet, egzersiz ve numunenin alındığı saatten kaynaklanan kişiye özgü değişkenlikler nedeniyle test sonuçlarını yorumlarken dikkatli olunmalıdır.

Kemik rezorpsiyonuna ilişkin idrar veya kan testleri:

  • C-telopeptit (tip 1 kollajenin C-terminal ucu  telopeptidi (CTx) – protein matriksin karboksi terminal ucundan köken alan bir peptit parçacığı; menopoza girmiş kadınlarda ve kemik kitlesi düşük (osteopeni) kişilerde bifosfonatlar ve hormon replasman (yerine koyma) tedavisi gibi kemik emilimini önleyici (antirezorptif) tedavilerin takibine yardımcı olur.
  • N-telopeptit (tip 1 kollajenin  N-terminal telopeptidi (NTx) – protein matriksin amino terminal ucundan köken alan bir peptit parçacığı; testin  osteoporoz tedavisine başlamadan önce ve yine 3-6 ay sonra yapılması önerilir.
  • Dezoksipiridinolin (DPD) –  kollajenin yıkım ürünü
  • Piridinium Çapraz bağlantıları (Crosslinks) – DPD’yi de içeren bir kollajen yıkım ürünleri grubu; tedaviye yanıtı takipte kullanılmasına rağmen kemik kollajeni için telopeptitler kadar spesifik değildir.
  • Tartarata dirençli asit fosfataz (TRAP) 5b – 5b, kemik rezorpsiyonu sırasında osteoklastlar tarafından üretilen TRAP izoformudur.

Kemik oluşumuna ilişkin kan testleri:

  • Kemiğe spesifik alkalen fosfataz (ALP) – ALP’nin izoenzimlerinden (izoenzim tiplerinden) olup osteoblast hücre fonksiyonu ile ilişkilidir. Ayrıca kemiğin mineralizasyonunda rolü olduğu düşünülür. Testin osteoporoz tedavisine başlamadan önce ve yine 3-6 ay sonra yapılması önerilir. Sonuçlar karaciğer ALP düzeylerinden olumsuz etkilenebilmektedir.
  • Osteokalsin (kemik gla proteini) – Osteoblastlar tarafından oluşturulan bir protein olup yeni kemik oluşumunun kollajen yapısında olmayan kısmını teşkil etmektedir. Bir bölümü kan dolaşımına da karışır. Osteokalsin menopoza girmiş kadınlarda kemiğin yeniden biçimlenme hızının öngörüsel bir belirteci olarak işlev görebilir. Osteokalsin, en etkili osteoporoz tedavisinin seçiminde bir miktar yararlı olmakla birlikte değişikliğe telopeptitler kadar duyarlı değildir. Bu testin osteoporoz tedavisine başlamadan önce ve yine 3-6 ay sonra yapılması önerilir. Bu test warfarin tedavisinden etkilenebilmektedir.
  • P1NP (Prokollagen Tip 1 N-Terminal Propeptit) – Osteoblastlar tarafından yapılan, kollajen ve kemik oluşumunu yansıtan bir polipeptittir. C veya N-telopeptit gibi kemik rezorpsiyon belirteçleriyle birlikte istenebilir. Kemik oluşumunun en duyarlı belirteci olup kemik oluşum ve antirezorptif tedavilerin izleminde özellikle yararlıdır. Osteoporoz tedavisine başlamadan önce ve yine 3-6 ay sonra yapılması önerilir. 

Kan ve idrarda kemik belirteçleri düzeylerinde artış, emilim (rezorpsiyon) ve/veya oluşum hızında artışı akla getirirse de anormalliğin nedenini göstermez. Antirezorptif tedaviyi izlemek için kullanıldığında kemik rezorpsiyon belirteçleri düzeylerinde azalma tedaviye yanıt verildiğini gösterir.

Bu testlerden biri veya birkaçını yaptıracaksanız, kan numunesi alınmadan önce aç kalmanız istenebilir. Numune toplamanın zamanlaması konusunda size verilen direktiflere (sabahları ikinci numunenin alınması gibi) titizlikle uyduğunuzdan emin olun.

Bu kemik belirteçlerin klinik yararlılığına ilişkin kısıtlamalar mevcut olmasına rağmen klinik kullanımlarını iyileştirmek için yöntemlerin araştırılmasına devam edilmektedir. Başlıca kullanımları metabolik kemik hastalığı tedavilerinin etkinliğini değerlendirmek ve maksimal etki için dozu uygun biçimde ayarlamak şeklindedir.

İlgili Sayfalalar

Bu sitede
Hastalıklar: Osteoporoz

İnternette diğer sitelerde

NIH Osteoporosis and Related Bone Diseases Resource Center (NIH Osteoporoz ve İlişkili Kemik Hastalıkları Kaynağı Merkezi)
CDC: Improving the Clinical Use of Biochemical Bone Marker in Metabolic Bone Diseases (CDC: Metabolik Kemik Hastalıklarında Biyokimyasal Kemik Belirtecinin Klinik Kullanımını İyileştirmek)

Makale Kaynakları

NOT: Bu makale burada alıntılanan kaynaklardan yararlanan araştırmalarla birlikte Lab Tests Online Editöryal İnceleme Kurulunun toplu deneyimlerine dayanmaktadır. Bu makale periyodik olarak Editörler Kurulu tarafından gözden geçirilmekte ve inceleme sonucu güncelleştirilebilmektedir.  Alıntı yapılan yeni kaynaklar listeye eklenecek ve kullanılan orijinal kaynaklardan ayırt edilecektir.

Bu Derlemede Kullanılan Kaynaklar

Coleman, Robert et al. Predictive Value of Bone Resorption and Formation Markers in Cancer Patients With Bone Metastases Receiving the Bisphosphonate Zoledronic Acid. Journal of Clinical Oncology, Vol 23, No 22 (August 1), 2005; Pp. 4925-4935.

Rosen, C.J. et al. The Predictive Value of Biochemical Markers of Bone Turnover for Bone Mineral Density in Early Postmenopausal Women Treated with Hormone Replacement or Calcium Supplementation. Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism Vol. 82, No. 6 1904-1910, 1997.

N.H Bjarnasona, C Christiansena. Early response in biochemical markers predicts long-term response in bone mass during hormone replacement therapy in early postmenopausal women. Bone. Vol 26, Issue 6, Pp 561-569 (2000).

Lein M et al. Bone Turnover Markers As Predictive Tools For Skeletal Complications In Men With Metastatic Prostate Cancer Treated With Zoledronic Acid Prostate. Prostate Feb. 2009.

Shidara K et al. Serum levels of TRAP5b, a new bone resorption marker unaffected by renal dysfunction, as a useful marker of cortical bone loss in hemodialysis patients. Calcif Tissue Int. 2008 Apr;82(4):278-87.

Centers for Disease Control and Prevention. Improving the Clinical Use of Biochemical Bone Marker in Metabolic Bone Diseases. at http://www.cdc.gov/NCEH/DLS/osteoporosis.htm http://www.cdc.gov. Mart 2009 tarihinden itibaren .

Hubert W. Vesper, PhD. Analytical and Preanalytical Issues in Measurement of Biochemical Bone Markers. Medscape Today from Lab Med. 2005;36(7):424-429. http://www.medscape.com/viewarticle/509097_2 http://www.medscape.com. Mart 2009 tarihinden itibaren .

ARUP Consult. Osteoporosis. Available online at http://www.arupconsult.com/Topics/EndocrineDz/Osteoporosis.html# http://www.arupconsult.com. Mart 2009 tarihinden itibaren .

Vesper, H. (2005 August 10). Analytical and Preanalytical Issues in Measurement of Biochemical Bone Markers. Medscape from Laboratory Medicine [On-line information]. http://www.medscape.com/viewarticle/509097 http://www.medscape.com.

Srivastava, A. (2005 July 22). Clinical Use of Serum and Urine Bone Markers in the Management of Osteoporosis. Medscape Current Medical Research and Opinion [On-line information]. Available online at http://www.medscape.com/viewarticle/508542 through http://www.medscape.com.

(2006 July). Procollagen Type 1 N-Terminal Propeptide. ARUP Technical Bulletin [On-line bilgiler ]. İndirilebilir PDF formatı: http://www.aruplab.com.

Cundy, T. et. al. (2007 April 13). Bone Formation Markers in Adults with Mild Osteogenesis Imperfecta. Clinical Chemistry 2007; 53:1109-1114. [On-line abstract]. http://www.clinchem.org/cgi/content/abstract/53/6/1109 http://www.clinchem.org.

Garnero, P. et al. Evaluation of a Fully Automated Serum Assay for Total N-Terminal Propeptide of Type I Collagen in Postmenopausal Osteoporosis. Clinical Chemistry 2008; 54:1, Pp. 188-196.

Laurence M. Demers, PhD. Distinguished Professor of Pathology and Medicine, The Pennsylvania State University College of Medicine, The M. S. Hershey Medical Center, Hershey, PA. Article Review March 2009.

Daha önceki gözden geçirmede kullanılan kaynaklar

Interview with Laurence M. Demers, PhD. Distinguished Professor of Pathology and Medicine, The Pennsylvania State University College of Medicine, The M. S. Hershey Medical Center, Hershey, PA.

Srivastava, A. (2005 July 22). Clinical Use of Serum and Urine Bone Markers in the Management of Osteoporosis. Medscape from Curr Med Res Opin 2005;21(7): 1015-1026 [On-line journal]. http://www.medscape.com/viewarticle/508542_print  http://www.medscape.com.

Vesper, H. (2005 August 10). Analytical and Preanalytical Issues in Measurement of Biochemical Bone Markers. Medscape from Lab Med. 2005;36(7):424-429 [On-line dergi]. http://www.medscape.com/viewarticle/509097 http://www.medscape.com.

(© 2005). Bone Turnover, Biochemical Markers. ARUP’s Guide to Clinical Laboratory Testing [On-line information]. Available online at http://www.aruplab.com/guides/clt/tests/clt_a125.jsp#1145643 through http://www.aruplab.com.

(2005 June, Revised). Osteoporosis Overview. NIAMS [On-line information]. Available online at http://www.niams.nih.gov/bone/hi/overview.htm through http://www.niams.nih.gov.

Bone Disease in Chronic Kidney Failure (July 2006- Online information). National Kidney Foundation. Available online at http://www.kidney.org/atoz/atozItem.cfm?id=49 through http://www.kidney.org.

Hyperparathyroidism: What It Is and How It’s Treated (July 2006-Online information). American Association of Family Physicians. Available online at http://familydoctor.org/251.xml through http://familydoctor.org.

Rickets (July 2006-Online information). MedlinePlus, NIH. Available online at http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000344.htm.